Evren, doğa ve toplum sürekli değişim halindedir. Değişmeyen biçim zamanla aşılır. Fakat hiçbir büyük değişim sancısız gerçekleşmez. Eski biçim çözülürken yeni biçim henüz bütünüyle kurulamamıştır. Bu ara dönemler tarihin en yoğun kriz dönemleridir. Çünkü kriz, yalnız dışsal bir sarsıntı değil, eski anlamın çözülmesi ile yeni anlamın toplumsallaşması arasındaki tarihsel gerilimdir.
Paradigma değişimleri de bu nedenle yalnız düşünsel veya siyasal dönüşümler değildir. Onlar aynı zamanda büyük anlam dönüşümleridir. Eski anlam dünyası artık toplumu taşıyamaz hale gelir, fakat yeni anlam henüz bütün ilişkilere, kurumlara, alışkanlıklara ve yaşam tarzına nüfuz edememiştir. Bu eşikte ortaya çıkan kriz, paradigmanın zayıflığından değil, tarihsel dönüşümün doğasından kaynaklanır. Asıl sorun değişimin kendisi değil, değişimin ürettiği yeni anlamın toplumsallaşma düzeyidir.
Nietzsche’nin nihilizm çözümlemesi bu açıdan önemlidir. Nihilizm, insanın ya da toplumun doğal hali değildir, çöken değerler dünyasının ardından ortaya çıkan anlam boşluğudur. Viktor emil Frank’ın insanı ayakta tutan temel gücü anlamda görmesi de aynı gerçeği başka bir düzlemde doğrular. Ona göre yaşamak için bir nedeni olan kişi, hemen her nasıla katlanabilir. Marx Weber, modernite dünyayı büyüsüzleştirdi, akıl arttı, ama anlam azaldı. Paul Tillich, insan anlamını kaybettiğinde cesaretini de kaybeder, var olmak cesaret ister, bu cesaret anlamdan beslenir der. Jean Paul Sartre, hazır anlamların çöktüğü yerde bireyin özgürlüğüyle anlam kurmaya yönelir. İnsan önce var olur, sonra kendisi kurar. Hazır ve önceden verilmiş bir özü yoktur. İnsan seçimleriyle ve özgürlüğüyle anlamını yaratmak zorunda. Ona göre eski dini ve metafizik anlam dünyaları çökmüştür. Bu boşlukta insanın önünde iki yol vardır ya nihilizm ya da özgürlüğüyle kendi anlamını yaratacaktır. Demokratik modernite ise bu soruyu bireysel bilinç düzeyinin ötesine ve yalnız bireyin psikolojik ihtiyacını aşar. Anlam, toplumsal ilişkilerin tarihsel ürünü olduğu kadar, yeni toplumsal ilişkileri kuran tarihsel kaldıraçtır. Bu nedenle Anlam, özgür bireyin seçimi kadar, etik ve politik toplumsallığın ortak üretimidir. Özgürlük, ancak anlam üretebilen ilişkiler içinde kalıcı hale gelir.
Bu çerçevede askeri, siyasal ve örgütsel krizler başlangıç değil, sonuçtur. Krizlerin görünen biçimleri çoğu zaman dışsal olaylar olarak yaşanır, fakat onları mümkün kılan zemin daha önce oluşmuştur. İnsan dünyayla, toplumla, yaşamla ve mücadeleyle kurduğu anlam ilişkisini kaybetmeye başladığında kriz çoktan başlamıştır. Mücadele yaşamın kurucu anlamı olmaktan çıkar, yalnız yerine getirilen bir görev ya da bireysel yaşamı düzenleyen bir araç haline gelirse, çözülme görünmez biçimde başlamış demektir.
Burada anlam krizinin devrimci özne üzerindeki etkisi belirleyici hale gelir. Devrimci özne yalnız örgütsel aidiyetle değil, yaşamını daha büyük bir tarihsel anlamla kurabilme gücüyle var olur. Bu anlam zayıfladığında fedakârlık yük haline gelir, disiplin biçimselleşir, yoldaşlık araçsallaşır, ortak gelecek duygusu bireysel gelecek arayışlarına yerini bırakır. Böylece amaç kayması doğar. Mücadele yaşamı kuran ilke olmaktan çıkar, yaşamı kurmanın aracı haline gelir.
İnsan yalnız biyolojik ve fiziksel ihtiyaçlarıyla yaşayan bir canlı değil, yaşamına yön, amaç ve değer kazandıran anlamlar içinde var olan tarihsel bir varlıktır. Bu nedenle mücadele de yalnız maddi koşulların ya da örgütsel zorunlulukların ürünü değildir, insanın kendisini hangi tarihsel hakikatin ve ortak geleceğin parçası olarak gördüğüyle doğrudan ilişkilidir. Bir savaşçıyı savaş meydanında ayakta tutan yalnız silahı değil, neden savaştığını bilmesidir. Bir mücadeleciyi yıllarca fedakârlığa, yoksunluğa ve zorlu koşullara taşıyan yalnız disiplin ya da görev duygusu değil, yaşamını aşan tarihsel bir anlamla kurduğu ontolojik bağdır. Çünkü anlam, acıyı katlanılabilir, fedakârlığı değerli, ölümü ise bireysel son olmaktan çıkarıp toplumsal sürekliliğin bir parçası haline getirir. Anlam zayıfladığında ise mücadele tarihsel bir yön olmaktan çıkar, yerine getirilmesi gereken ağır bir yük gibi algılanmaya başlar, disiplin biçimselleşir, yoldaşlık araçsallaşır ve ortak gelecek duygusu bireysel gelecek arayışlarına dönüşür. İnsan önce mücadeleden duygusal olarak uzaklaşır, ardından bu uzaklaşmayı meşrulaştıracak düşünsel gerekçeler üretir ve sonunda pratik olarak kopar. Bu nedenle mücadeleden kopuş çoğu zaman örgütsel bir çözülmenin değil, çok daha önce başlayan ontolojik ve anlamsal kopuşun görünür hale gelmiş sonucudur.
Metal yorgunluğu kavramı bu süreci açıklamak için güçlü bir imkân sunar. Mühendislikte metal yorgunluğu, uzun süre içsel ve dışsal basınçlara maruz kalan bir yapının dış görünüşünü korumasına rağmen iç yapısında görünmeyen mikro çatlaklar oluşturması ve zamanla taşıma kapasitesini kaybetmesidir. Devrimci özne açısından metal yorgunluğu, yalnız fiziksel tükenme ya da zamana bağlı yorulma değildir. Ortak anlam yeterince yeniden üretilemediğinde, içsel çelişkiler yaratıcı biçimde çözülemediğinde ve dışsal baskılar uzun süre devam ettiğinde, zihinsel, etik ve ilişkisel mikro çatlaklar oluşur. Büyük kriz anlarında görünen çözülme, çoğu zaman o günün değil, uzun süredir biriken anlam aşınmasının dışavurumudur. Dolayısıyla İnsan taşıdığı yükün anlamına inandığı sürece yorulur ama çözülmez. Çözülme, yük ağırlaştığı için değil, yükün neden taşındığı sorusuna verilen cevap bulanıklaştığı zaman başlar.
Metal yorgunluğunun tarihsel sonuçlarından biri de değişim ve dönüşüm süreçlerinde ortaya çıkan görünmez dirençtir. Eski anlam çözülmüş, fakat yeni anlam henüz insanın yaşamına, ilişkilerine ve mücadele pratiğine tam olarak dönüşmemiştir. Bu tarihsel eşikte birey yalnız belirsizlik yaşamaz, aynı zamanda adalet duygusunun, aidiyet hissinin ve tarihsel yönünün sarsıldığını hisseder. Çelişkiler zamanında doğru yöntemlerle ele alınmadığında, ortak anlam içinde yeniden çözülemediğinde ve etik ilişkiyle karşılanamadığında, yaşanan kırılma yalnız düşünsel değil, varoluşsal bir nitelik kazanır. Böyle durumlarda insan önce kendi çözülüşünü açıklayacak gerekçeler üretir, zamanla ise ürettiği gerekçelere kendisi de inanmaya başlar. Gerekçeler artık gerçeği açıklayan değil, kopuşu meşrulaştıran yeni bir anlam evrenine dönüşür. Bu nedenle sloganlar, moral çağrıları ya da yalnız fedakârlık vurguları anlam krizini aşmaya yetmez. İnsan ancak kendi çelişkileri ortak hakikat içinde anlaşılabildiğinde, adalet duygusu yeniden kurulabildiğinde ve toplumsal anlamla yeniden buluşabildiğinde tarihsel yönünü yeniden kazanabilir. Aksi halde çözülme, sürekli yeni gerekçeler üreterek kendi kendisini yeniden üretmeye devam eder.
Bu nedenle nihilizm, dar milliyetçilik, sahte kimlik arayışları, bireysel savrulmalar ve sembolik aidiyetlere sarılma toplumun doğal halleri değildir. Bu son dönemde sahte Kürt milliyetçileri ve dogmatik sol versiyonların bu boşluk süreçlerini fırsat olarak görmeleri çatlaklıklarda gizlenen tefecilerin, toplumun doğasına uymayan bozulmalardır. Doğada ve toplumda esas olan ilişkisel denge, karşılıklı tamamlayıcılık ve süreklilik arayışıdır. Bu denge bozulduğunda patolojik anlam biçimleri güç kazanır. Anlam boşluğu hiçbir zaman boş kalmaz. Yeni ve özgür bir ortak anlam üretilemediğinde eski semboller, eski aidiyetler ve eski iktidar biçimleri geri döner. Bayrak, devlet, etnik romantizm veya bireysel kurtuluş arayışı, bu boşluğu doldurmaya çalışan yedek anlam biçimleri haline gelebilir.
Günümüz dijital kültür, ulus-devlet söylemleri ve piyasa merkezli yaşam biçimleri de bu boşluğu kendi hazır anlam kalıplarıyla doldurmaktadır. İnsan kendi anlamını üretemediğinde başakların ürettiği kimliklere ve sembollere yönelmek zorunda kalır. Bu nedenle demokratik modernitenin mücadelesi yalnız siyasal değil, aynı zamanda toplumsal anlam üretme mücadelesidir.
Toplum merkezli bir paradigmayı devlet merkezli başarı ölçütleriyle yargılamak da aynı anlam krizinin bir sonucudur. Bir deneyimi yalnız devlet kurma, devlet olma ya da devlet gibi davranma ölçütleriyle değerlendirmek, anlamı yeniden devlet formuna hapsetmektir. Oysa demokratik toplum paradigmasının değeri herhangi bir siyasal biçimden önce, ürettiği toplumsal anlam dünyasında yatar. Bir alan darbe alabilir, bir kurum zayıflayabilir, bir siyasal süreç geri düşebilir, fakat bunlar doğrudan paradigmanın anlam dünyasının çöktüğü anlamına gelmez. Böyle bir yorum, devletçi epistemolojinin toplumsal paradigmayı yanlış okuması ve fırsata dönüştürme yaklaşımlarıdır.
Bugün ihtiyaç duyulan şey yalnız yeni örgütsel biçimler ya da yeni siyasal taktikler değildir, hatta biçimsel örgütsel şemalar değildir. Asıl ihtiyaç, insanın yaşamla, toplumla, mücadeleyle ve gelecekle kurduğu anlam ilişkisinin, mücadeleyle kurulan ontolojik ilişkilenmenin yeniden inşa edilmesidir.
Önderliğin “yetersiz ilişkilerden, yetersiz anlamlardan arınma, yetkin bir ilişki tarzı, yetkin bir anlam derinliği, yeni bir özgürlük ahlakı ve estetik anlayışla yaşama yüklenme” çağrısı bu nedenle basit bir moral çağrı değildir. Bu, demokratik modernitenin özlü ifadesidir. Çünkü yetersiz ilişki yetersiz anlam üretir, yetersiz anlam yetersiz ahlak ve estetik doğurur, yetersiz ahlak ve estetik ise yaşamı sıradanlaştırır.
Bu nedenle yetersiz ilişki, yalnız eksik ilişki değildir, yaşamı parçalı kavrayan, bütünden koparan, araçsallaştıran ve dışsallaştıran ilişki biçimidir. Yetkin ilişki tarzı, varlığın ilişkisel bütünlüğü içinde kavramaktır. İnsanın kendisi doğadan, toplumdan, tarihten ve ortak yaşamdan kopuk değil, onların diyalektik bir parçası olarak kurmasıdır. Böyle bir ilişki tarzı zorunlu olarak daha deri bir anlam üretir. Çünkü anlam, bilginin çoğalmasıyla değil, ilişkinin derinleşmesiyle oluşur. İlişki ne kadar bütünlüklü ve özgürse, anlam da o kadar hakikate yaklaşır.
Yetkin anlam derinliği, hazır doğruların ezberlenmesi değil, yaşamın her anında hakikati yeniden üretebilme gücüdür. Çelişkileri bastırarak değil yaşayarak, aşarak anlam gelişir, ilişkiyi daraltarak, merkeze taşıyarak değil, çoğalarak ve tabandan ortak yaşam içinde üreterek derinleşir. Yaşamın kendisi etik ve estetik bir bütünlüğe kavuştuğunda mücadele artık dışsal bir görev olmaktan çıkar, insanın varoluş biçimine kavuşur.
Demokratik modernitenin tarihsel görevi tam burada belirginleşir. O, anlamı bireysel teselliye, devletçi ideolojiye ya da sembolik aidiyetlere bırakmaz. Anlamı yeniden komünde, demokratik siyasette, kadın özgürlüğünde, ekolojik yaşamda, etik ilişkide ve ortak hakikat üretiminde kurmaya yönelir. Çünkü özgür toplum, kendi anlamını kendisi üretebilen toplumdur, ilişkiselliği, anlamı ve bilgiyi tekrardan toplumsal dolaşıma çekmesidir.
Sonuç olarak insanlık tarihinin en derin mücadelesi yalnız iktidarın kimin elinde olacağı mücadelesi değildir. Daha derinde, yaşamın anlamının kim tarafından ve nasıl üretileceği mücadelesi vardır. Egemenlik sistemleri, toplumu yönetmeden önce onun hakikatini, hafızasını ve anlam dünyasını yönetmeye çalışır. Komünal toplum anlamı ortaklaştırarak özgürlüğün ilk zeminini kurmuş, devlet anlamı merkezileştirerek dıştan aşağıya doğru egemenliği yaratmış, demokratik modernite ise anlamı yeniden tabandan başlayarak toplumsallaştıran yeni bir özgürlük ufku açmıştır. Bugün devrimci öznenin yeniden kuruluşu da demokratik toplumun geleceği de ve özgür yaşamın imkânı da bu tarihsel görevin başarısına bağlıdır. Çünkü anlamını yeniden üreten toplum, yalnız krizleri aşmaz, kendisini ve tarihi yeniden kuran özne haline gelir. Hangi toplumsal güç anlamı üretirse, geleceğin yönünü belirleme gücünü de büyük ölçüde elinde tutar.
Hakkı TEKİN
