KOMÜNAL TOPLUMDAN DEMOKRATİK MODERNİTEYE ANLAMIN TOPLUMSALLAŞMASI
İnsanlık tarihi yalnız üretim biçimlerinin, iktidar mücadelelerinin ya da ezen–ezilen çelişkilerinin tarihi değildir. Bunlar tarihin vazgeçilmez boyutlarıdır, fakat toplumu toplum yapan en derin zemini tek başlarına açıklamazlar. Tarih aynı zamanda ilişkinin nasıl kurulduğunun, bilginin nasıl örgütlendiğinin ve anlamın nasıl üretildiğinin tarihidir. İnsan yalnız üreten, düşünen ya da savaşan bir varlık değildir, yaşadığı dünyayı yorumlayan, bu yorum üzerinden yön ve amaç kuran, kendi varoluşunu ortak anlam içinde örgütleyen tarihsel bir varlıktır.
Anlam burada metafizik bir öz ya da bireyin zihninde oluşan öznel bir duygu olarak ele alınamaz. Anlam, insanın doğayı, toplumu, yaşamı ve kendisini yorumlayarak bunlar arasında yön, değer ve amaç ilişkisi kurabilme kapasitesidir. Bu yönüyle anlam, toplumsal faaliyetlerin sonucu olduğu kadar, yeni toplumsal faaliyetleri kuran bir kaldıraca da dönüşür. İnsan ilişki içinde anlam üretir, fakat ürettiği anlam yeni ilişkilerin yönünü, derinliğini ve niteliğini belirler. Bu nedenle anlam yalnız sonuç değil, aynı zamanda kurucu güçtür.
Dolayısıyla anlam, insanın varlıkla kurduğu ilişkidir. Bilgi anlamında ise, bu ilişkinin değere ve hakikate dönüşme biçimi, ona yön vererek amaç kazandıran, bilgiyi örgütleyen, toplumsal yaşamı kurma biçimidir.
İlişki, anlam ve bilgi bu bakımdan birbirinden kopuk alanlar değildir. İlişki anlamı doğurur, anlam bilgiyi yönlendirir, bilgi ise toplumsal yaşamın örgütlenme biçimini etkiler. Ancak bu üçlü içinde anlamın özel bir yeri vardır. Çünkü bilgi yönünü anlamdan alır, ilişki ise sürekliliğini anlam sayesinde kazanır. Anlam zayıfladığında bilgi teknikleşir ilişki araçsallaşır ve hakikat yaşamın içinden koparak dışsal otoritelerin konusu haline gelir.
Batı düşüncesinde anlam sorunu farklı biçimlerde tartışılmıştır. Nietzsche, “Tanrı öldü” derken yalnız dinsel inancın değil, Batı uygarlığını ayakta tutan ortak değerler dünyasının çözüldüğünü ilan ediyordu. Bu çözülüşün adı nihilizmdi. Weber’in “dünyanın büyüsünün bozulması” dediği süreç de modern aklın her şeyi hesaplanabilir hale getirirken yaşamın ortak anlam ufkunu zayıflatmasını ifade eder. Heidegger’in “varlığın unutuluşu” eleştirisi, modern insanın yalnız nesneleri bilen ama varoluşun anlamıyla bağını kaybeden bir hale gelişini gösterir. Sartre, hazır anlamların çöktüğü yerde insanın kendi özgürlüğüyle anlam üretmek zorunda olduğunu savunur. Frankl ise en ağır koşullarda bile insanı ayakta tutan temel gücün haz ya da güç değil, anlam olduğunu ortaya koyar.
Bu düşünürlerin her biri anlam krizinin bir yönünü açığa çıkarır. Fakat demokratik toplum perspektifi bu tartışmayı bireysel bilinç sınırlarının ötesine taşır. Anlam yalnız bireyin iç dünyasında kurulmaz, etik ilişkide, ortak yaşamda, toplumsal katılımda ve kolektif hakikat üretiminde kurulur. İnsan yalnız kendi özgürlüğüyle değil, başkalarıyla kurduğu anlamlı ilişki içinde tarihsel özne haline gelir. Bu nedenle anlam bireysel bir teselli değil, toplumsal varoluşun kurucu enerjisidir.
Komünal toplumun tarihsel önemi de burada yatar. İlk toplumsallıklar yaşamı dışsal bir otoritenin buyruğuyla değil, ortak ilişki içinde ürettikleri anlamla düzenlediler. Ahlak, paylaşım, dayanışma, sorumluluk ve adalet yazılı kurallardan önce ortak yaşamın anlam dünyasında oluştu. Toplum kendi anlamını üretebildiği ölçüde kendi kendisini yönetebilme kapasitesine sahip oldu. Bu nedenle komünal yaşamın ilk kurucu gücü zor değil, ortak anlam üreten ilişkisellikti.
Bu bakımdan tarihsel sosyolojinin temel sorusu yalnız “iktidar nasıl doğdu?” sorusu değildir. Daha derindeki soru şudur, Toplum ortak anlamını nasıl üretti, bu anlam hangi süreçlerde toplumdan koparıldı, hangi biçimlerde merkezileştirildi ve hangi mücadelelerle yeniden toplumsallaştırılmaya çalışıldı? Bu soru, yalnız geçmişi anlamanın değil, bugünkü anlam krizini ve demokratik modernitenin tarihsel iddiasını kavramanın da anahtarıdır.
KOMÜNDEN TAPINAĞA, ANLAMIN DIŞSALLAŞMASI VE MERKEZİLEŞMESİ
Anlam başlangıçta toplumsal ilişkilerin içinden doğan ortak bir üretimdi. İnsan doğayla, diğer insanlarla ve kendi topluluğuyla kurduğu ilişkiler içinde yaşamı yorumluyor, bu yorum ortak hafızaya, ahlaka ve davranış biçimlerine dönüşüyordu. Yaşamın anlamı yaşamın dışında değil, doğrudan onun içindeydi. İlişki, anlam ve bilgi henüz birbirinden kopmamıştı, toplumsal deneyim, toplumsal bilinç ve toplumsal düzen aynı bütünlüğün parçalarıydı.
Komünal toplumun animist, totemik anlatıları da bu bağlamda anlaşılmalıdır. Animizm başlangıçta akıl dışılığın değil, toplumun ilk anlam dilinin ifadesiydi. Totem, ritüel, ortak hafıza ve kutsal anlatılar, toplumun doğayı ve yaşamı yorumlama biçimleriydi. İnsan henüz kavramsal düşünceyle açıklayamadığı dünyayı semboller aracılığıyla anlamlandırıyor, böylece toplumsal birlik ve sürekliliği sağlıyordu. Bu aşamada totem, toplumun üzerinde duran bir otorite değil, toplumun kendi iç yaşamının yorumuydu.
Ancak tarih durağan değildir. Doğada, evrende ve toplumda değişim süreklidir. Değişmeyen biçim zamanla aşılır. Toplumsal yaşam genişledikçe, üretim çeşitlendikçe, iş bölümü ve uzmanlaşma geliştikçe anlamın üretim biçimi de değişmeye başladı. Başlangıçta toplumun ortak pratiği içinde üretilen anlam, giderek bu pratiğin içinden ayrışan özel yorum alanlarına taşındı. Ritüeli yürüten, sembolü yorumlayan, doğa olayını açıklayan ve toplumsal hafızayı temsil eden kişiler zamanla özel bir konum kazandı.
İnsanlık tarihindeki büyük kırılmalardan biri burada yaşandı, Anlam ilk kez onu üreten toplumsal ilişkilerden kopmaya başladı. Rahipliğin tarihsel doğuşu bu kopuşun ifadesidir. Rahip yalnız dinsel bir figür değildir, yaşamı toplum adına yorumlama yetkisini üstlenen ilk tarihsel otoritedir. Böylece anlam artık ortak yaşamın doğrudan üretimi olmaktan çıkmış, toplum adına konuşan özel bir zümrenin yorumuna dönüşmüştür. Bu, anlamın dışsallaşmasıdır. Toplum kendi anlamını doğrudan üretmek yerine, kendi dışına çıkmış bir yorum otoritesine başvurmaya başlamıştır.
Tanrısallaşma süreci de bu zeminde gelişti. Başlangıçta doğanın ve toplumun sembolik anlatımı olan animist ve totemik imgeler, giderek toplumun üstünde aşkın varlıklara dönüştürüldü. Yaşamın anlamı yeryüzündeki ortak ilişkilerden koparıldı ve göksel otoritelerin iradesine bağlandı. Böylece anlam aşağıdan yukarıya doğru toplum içinde üretilen bir gerçeklik olmaktan çıktı, yukarıdan aşağıya topluma dayatılan bir hakikat biçimine dönüştü.
Tapınak bu sürecin kurumsal biçimidir. Tapınak yalnız ibadet mekânı değildir, anlamın, bilginin, hafızanın, ekonominin ve hukukun toplandığı ilk merkezdir. Burada bilgi birikir, yaşamın kuralları tanımlanır, toplumsal davranışlar kutsal yorumla düzenlenir. Toplumun ortak anlam üretme kapasitesi yerini merkezi anlam üretimine bırakırken, egemenliğin zihinsel temeli de kurulmaya başlanır.
Bu nedenle devletin kökeni yalnız zor aygıtında aranamaz. Devletten önce merkezileşen şey zor değil, anlamdır. Yaşamı yorumlama yetkisi merkezileştikçe bilgi merkezileşmiş, bilgi merkezileştikçe hakikat tekelleşmiş, hakikat tekelleştikçe toplum kendi kendisini yönetme kapasitesini kaybetmeye başlamıştır. Siyasal iktidar, bu uzun zihinsel ve anlamsal dönüşümün kurumsallaşmış sonucudur.
Ancak anlam hiçbir zaman bütünüyle egemenliğin mülkü haline gelmemiştir. Toplum kendi içinden sürekli yeni anlam arayışları üretmiştir. Zerdüşt’ün hakikati ahlaki seçimde araması, Buddha’nın acıyı içsel dönüşümle aşma çabası, Tao’nun doğayla uyum anlayışı, Sokrates’in hakikati kamusal sorgulamada araması ve Mani’nin ortak yaşam etiği, farklı biçimlerde aynı tarihsel ihtiyaca cevap vermiştir, Merkezileşen anlamı yeniden yaşamın içine, vicdana, ahlaka ve toplumsal ilişkiye döndürmek.
Fakat tarihin diyalektiği burada da işlemiştir. Başlangıçta toplumsal vicdanı temsil eden birçok düşünce zamanla yeniden kurumlaşmış, yeni dogmalar ve yeni merkezler üretmiştir. Platon hakikati yaşamın dışındaki idealar alanına taşırken, Aristoteles hiyerarşik düzeni doğallaştırmıştır. İlk dönemlerinde etik ve toplumsal dönüşüm gücü taşıyan dini gelenekler, imparatorluklarla bütünleştikçe merkezi otoritenin anlam düzenine dönüşmüştür. Böylece anlamın toplumsallaşması ile merkezileşmesi arasındaki mücadele tarih boyunca süreklilik kazanmıştır.
Modern çağ da bu çelişkiyi ortadan kaldırmamış, yalnız biçimini değiştirmiştir. Rönesans, kent komünleri, sanat, edebiyat ve özgür düşünce insanın yaratıcı gücünü yeniden açığa çıkarmaya çalışırken, pozitivizm, mekanik bilim anlayışı ve ulus-devlet anlamı yeniden teknik aklın ve merkezi iktidarın alanına çekmiştir. Bilgi çoğalmış, fakat anlam zayıflamıştır. Araçlar gelişmiş, fakat amaç sorusu belirsizleşmiştir. Weber’in “büyünün bozulması” dediği süreç, yalnız dinsel dünyanın çözülmesi değil, ortak anlam evreninin teknikleşmesidir.
Bu tarihsel hat, insanlık tarihini yeniden okumayı mümkün kılar. Tarih yalnız üretim araçlarının, devletlerin ya da sınıfların tarihi değildir, aynı zamanda anlamın toplum içinde üretilmesi ile merkezileştirilmesi arasındaki uzun diyalektik mücadelenin tarihidir. Demokratik modernite bu uzun tarihsel mücadelenin günümüzdeki en gelişkin ifadesi olarak anlaşılmalıdır. Onun iddiası yalnız yeni bir siyasal model geliştirmek değil, binlerce yıl boyunca toplumdan koparılan anlamı yeniden toplumsal ilişkinin içine yerleştirmektir.
Komün, demokratik siyaset, kadın özgürlüğü, demokratik siyaset, etik toplum ve ekolojik yaşam bu nedenle yalnız kurumsal öneriler değildir, anlamın yeniden toplumsallaştırılmasının tarihsel başlangıç ilişkileri ve araçlarıdır. Tabandan oluşturulan, örgütlenen bu yapılar, sadece örgütsel mekanizmalar değildir, anlamın, ilişkinin, bilginin yeniden üretildiği toplumsal mekanlardır. Anlam ancak yaşam ilişkileri içinde kurumsallaştığı ölçüde kalıcılaşır. Demokratik modernite geçmişe dönüş değil, komünal anlam geleneğinin çağdaş koşullarda daha yüksek bir bilinçle yeniden kuruluşudur. Bu nedenle bugünkü krizleri anlamak için önce anlamın bu tarihsel yolculuğunu kavramak gerekir. Çünkü her büyük siyasal krizden önce, yaşamın anlama biçimi değişir, her büyük toplumsal dönüşüm de yeni bir anlamın doğuşuyla mümkün hale gelir.
Hakkı TEKİN
