Ji serê êrîşên xwînî yên Adara 2025’an zêdetirî salek derbas bûye. Van êrîşan Perava Sûriyê hejandibû û bi sedan qurbanî û bi hezaran malbatên di şînê de hiştibûn. Lêkolîna dawî ya hatî kirin, tenê di meha Adarê de li gundewarên Lazikiyê û Tartûsê, li zêdetirî 40 cihan nêzî 1.500 sivîlên Elewî hatine kuştin, eşkere kir. Li gorî lêkolînê, zêdetirî 12 komên girêdayî Wezareta Parastinê ya Sûriyê beşdarî van komkujiyan bûne û nîvê wan di lîsteyên cezayên navneteweyî de ne, ev jî ronî dike ku serokatiya Şamê berpirsiyarê van komkujiyan e. Her çend salek ji komkujiyên komî derbas bûbe jî, înfaz, revandin û zext hîn jî didomin. Tevgerên li qadê û agahiyên ku gihiştine destê me, nîşan didin ku qirker dîsa vedigerin herêmên peravê yên Sûriyê, ku ev tevger pir dişibin êrîşên ku berî wê heyamê hatine kirin.
Hikûmeta demkî ya Şamê li ser “damezrandina aramiyê û desthilatdariya dewletê” diaxive, lê li qadê ewlekariya leşkerî û komkirina hêzan zêde dibe. Komên çeteyan ji Idlibê dişînin bajarên peravê. Di heman demê de bi gotinên “şopandina bermahiyên rejîmê” û “piştgirên rejîma berê” di medyayê de bi tundî dixebite û bingeh ji bo êrîşên nû yên komkujiyê amade dike. Ji bo mirovên ku li herêmên peravê yên wekî Hema, Hums û Ceble dijîn, ev pêşveçûn wekî tedbîrên asayî yên ewlekariyê xuya nakin; berevajî vê, ew nîşaneya metirsiya binpêkirin û pêlek nû ya komkujiyê li dijî civaka Elewî ne.
HÊZEKE RADÎKAL A NÛ HAT ŞANDIN BO TARTÛSÊ
Li gorî agahiyên ku me bi dest xistine, di 14’ê Hezîranê de, hêzeke leşkerî ya ji nêzî 300 çeteyên çekdar pêk tê, gihiştiye herêma Bemleke ya girêdayî parêzgeha Tartûsê ya peravê. Ev hêz ji aliyê çetebashi bi navê “Ebu Mûcahid el-Ensarî” ve tê birêvebirin.
Piraniya vê hêzê ji parêzgeha Idlibê hatiye û endamên wan girêdayî pêkhateyên radîkal ên leşkerî û ewlekariyê yên Tûmena 86’yan a girêdayî Wezareta Parastinê ya Sûriyê ne. Berê di rûpelên xwe yên medya civakî de hin daxuyaniyên derbarê destpêkirinê dabûn. Piştre ev tevger ber bi konkretbûnê ve çû. Agahî gihiştine ku van çeteyan li herêma Qereca ya Tartûsê agir berdane û bi şev dest bi revandina ciwanên Elewî kirine. Koma çete ya ku li herêma Bemleke ya berê ya artêşê baregeh danîye, ji bo pêkanîna komkujiyan li herêmên ku piraniya wan Elewî ne, hatiye wezîfedarkirin.
Tûmena (firqe) 86’yan bi piranî ji çeteyên biyanî yên radîkal pêk tê. Li gorî tevgerên dawî yên vê tûmenê, navenda xwe veguhestiye herêmên gundewarî yên peravên Sûriyê. Dîsa li peravê kemberek ji çeteyên biyanî hatiye avakirin. Di heyama pêş de tê fêmkirin ku ew ê pêlek êrîşan dest pê bikin da ku Elewiyên peravê di nav tirs û xofê de bihêlin.
Armanca din jî bi veguhastina çeteyên biyanî bo peravên Sûriyê, avakirina kemberekê li dijî Îsraîl û Qibrisê ye. Wekî ku tê zanîn, di sê mehên dawî de Tirkan û HTŞ bi hev re dest bi perwerdekirin û xurtkirina hêzên deryayî kirine. Li hemberî gefên Îsraîlê yên ku ji Qibrisê zêde dibin, ev amadekariyên li dijî wî tên kirin. Hebûna çeteyên biyanî ji bo Tirkiyê li hemberî Qibrisê xwedî girîngiyeke stratejîk e. Ji ber ku mesafeya di navbera Qibris û Lazikiyê de nêzî 100 kîlometre ye.
PELEKE TASFIYEKIRINÊ YA NÛ
Bi hatina vê koma çete ya radîkal re di heman demê de, di şeva 15’ê Hezîranê de li bajarên Tartûs, Lazikiye û Hema, fitîla êrîşên li dijî gelê Elewî dîsa hat vêxistin. Di nav van de şewitandina gelek garajên otobus û parkên wesayîtan û li deverên cuda yên bajêr girtina ciwanan hene. Di çend mehên dawî de jî zêdetirî 23 sivîlên ciwan, di nav de jin jî, hatine revandin.
Pêla tasfiyekirinê ya li dijî gelê Elewî ne tenê ji hebûna van komên cîhadîst ên radîkal tê, lê di heman demê de ji iklima siyasî û medyayê ya ku wan piştgirî dike jî tê. Her îtîraz, rexne an jî derketina li hemberî rewşa heyî, wekî “çalakiya bermahiyên rejîmê” an “piştgirên Esed” tê nîşandan û dibe sedema êrîşan. Ev zemînê ku tê afirandin, dikare bibe sedema komkujiyeke wekî ya Adara 2025’an li deverên cuda yên Peravê.
Çavkaniyên herêmî dibêjin ku tevgerên dawî ne tenê ji aliyê ewlekari û leşkerî ve, lê di heman demê de bi zextên zêde yên ku hin malbatan dihêlin ku li ser terikandina herêmê an firotina milkên xwe bifikirin jî girêdayî ne.
Li gorî van vegotinan, tirs, bêîstîqrarî û ragirtina di bin gefa domdar de, armanc dike ku civaka herêmî ber bi tehwîlên bêdeng ve bibe û li hin deverên Peravê guhertinên demografîk ên hêdî çêbike.
MÎT LI KÛ DERÊ VÊ PLANÊ DE YE?
Me di Nûçe analîza xwe ya 12’ê Adara 2025’an de eşkere kiribû ku komkujiyên ku di 4’ê Adara 2025’an de dest pê kirine, bi awayekî rasterast ji aliyê MÎT’ê ve bi koordînasyona çeteyên cîhadîst ên radîkal ên di nava HTŞ’ê de hatine kirin. Di êrîşên berdewam û planên qirêj de rola MÎT’ê çalak e, ev rastiyek e ku nîqaşê nake.
Veguhestina komên çete yên bi paşeroja radîkal ji Idlibê bo Peravê û tevgera wan di nav pêkhateyên fermî yên girêdayî Wezareta Parastinê ya di nava hikûmeta demkî ya Şamê de, rola MÎT’ê ya ku van operasyonan kontrol û koordîne dike, diyar dike.
Di heman demê de ku çeteyên girêdayî xwe rasterast beşdar dibin, li aliyê din guhdarîkirina axaftinên telefonê yên kesên ji civaka Elewî, şopandina çalakiyên wan ên elektronîkî û medya civakî jî dike.
Li gorî agahiyên ji çavkaniyên herêmî, di navbera Qesab û Res el-Basît ên peravê Sûriyê de, li herêma El-Semar, li ser çend girên bilind ên serdest li qadê, bingeh û kuleyên telekomunikasyonê yên Tirk hatine avakirin. Rêyên ku diçin van bingeh û kuleyan ji aliyê personelên Ewlekariya Giştî ya girêdayî HTŞ’ê ve bi tundî tên parastin. Her wiha li gorî xwezaya saziyên heyî, asteke bilind a tahkîmkirinê hatiye dayîn û li derdora wan bariyerên beton hatine çêkirin. Çavkaniyên herêmî gotin ku armanca sereke ne qazanca aborî ye, lê belê firotina fiîlî ya perava Sûriyê ji Tirkiyê re ye û danîna kuleyan armanc dike ku ragihandina ku ji herêmên peravê yên Sûriyê tê û diçe bişopîne.
Yek ji bajarên ku dewleta Tirk bi rêya MÎT’ê hewl dide hebûna xwe mayînde bike, Hema ye ku xwedî pozîsyoneke stratejîk e. Me di Nûçe analîza xwe ya 22’ê Hezîrana 2026’an de gotibû ku qata 3’yemîn a Otêla Afamiya li Hema, ji aliyê pisporên ragihandinê yên di nava MÎT’ê de wekî baregeh tê bikaranîn, û li Cîb Remle jî komên çete yên El-Emşat û Ceyş El-Izze yên girêdayî MÎT’ê baregeh danîne. Ev baregeh bi taybetî li kûrahiyeke ewle ya ku ji kapasîteya çavdêrî û operasyonên Îsraîlê dûr e, hatine avakirin.
Hemû nîşaneyên ku ji herêmên peravê yên Sûriyê tên, nîşan didin ku herêm di ber pêşekî pir hesas re derbas dibe. Belavbûna komên çete yên cîhadîst ên radîkal ên nû, bilindbûna gotinên provokatîf, berdewamiya operasyonên girtin û tirsandinê, zêdebûna îdamên di bin navê “paqijkirina bermahiyên rejîmê” de, nîşanên vekirî yên vegerandina qirkeran bo herêmên peravê ne.
Militan RÊHAT
