Mirovê celebê mirovî tenê celebê ku karîbûye li ser rûyê erdê bijî û bimîne, em Homo sapiens in. Lê gelo, dema ku celebên din ên ji me bihêztir û di heman demê de karîn aletan çêbikin û bi kar bînin hebûn, çima tenê Homo sapiens karîbû vê serkeftinê bi dest bixe? Bersiva vê pirsê di sosyolojiyê de ye.
Homo sapiens, ango mirovên îroyîn, ji celebên din ên mirovî bi van guhertinên bingehîn ve cuda dibin: ragihandin (ziman) û hişmendiya livîna kolektîf. Bi saya van her du guhertinan, mirov ne tenê karîn bijîn, lê derbasî wê jî bûn; xwedî erd bûn, dewlet ava kirin û bûn rêveberên cîhanê.
Lê gelo îro, bi taybetî di nav ciwanan de, ew tiştê ku vê ragihandinê û hişmendiya livîna kolektîf dişkîne û carinan jî ji holê radike çi ye? Çima ciwanên îro li hemberî serhildanekê ewqas bêhiş û bêxwestek xuya dikin? Çend sedemên bingehîn ên vê yekê hene.
Civaka îroyîn êdî ne ewqas hêsan e ku wekî civakên destpêkê were çareserkirin. Gelek faktorên sosyolojîk hene ku bandorê li tevgerên kesan dikin. Tirs, medya civakî, nûçeyên derewîn (asparagas), manîpulasyon, komplekseke jêrîn… Van olgayan mirov diavêjin nav bireyselliyeke ku wekî berfê mezin dibe. Mirov êdî wekî berê naxwazin şert û mercên neyînî yên ku tê de ne rast bikin û şert û mercên erênî yên xwe biafirînin; berevajî vê, ew diçin nav pergaleke ku jixwe hatiye avakirin û ku ew jê hez dikin, û axa xwe ya li paş xwe dihêlin, ew dihêlin ku bi rizandinê re rû bi rû bimîne.
Siyaset jî yek ji avabûnên herî xwezayî yên mirovahiyê ye, lê ciwanên îro ji ber tirsê ku di pêşerojê de dibe ku tengasiyê bikişînin, siyasetê bi tenê nakin, heta di nav hevalan de jî nikarin bi rehetî biaxivin û ramanên xwe biparêzin. Ev kesê ku ji bo pirsînkirin û guhertinê hewl nade, ji şopandina xefikên pergalê dûr dikeve, di şûna ku xefikên pergalê rake, tenê hewl dide ku lingê xwe nexîne ser wan û di moda “Marê ku min neêşîne, bila hezar sal bijî” de dimîne, ev mînaka herî vekirî ya bireyselliyê ye.
Olgayên ku dikarin li pêşiya vê bireyselliyê bigirin û rê li ber rêxistinkirina ciwanan vekin jî hene. Mînak, bîra civakî. Bîra civakî têgeheke girîng e ku mirovên ku di paşerojê de heman bûyeran jiyane, heman zehmetiyan kişandine û hîn jî dikişînin, bi hev re girêdide — bi riya nijad, ziman, nasname, çand û gelek tiştên din. Lê ji bo ciwanekî ku ji bîra civaka xwe bêagah e, li ser vê mijarê nezan e û tecrûbeyê tune ye, ev têgeh qet girîng nîne. Ji ber ku girîngiya wê tune ye, ew xwedî hişmendiya rêxistinkirinê jî nîne.
Mirov divê nezanîna xwe derbas bike û berî her tiştî bersiva pirsê bide: “Çima divê ez rêxistin bibim?” Piştî ku mirov bersiva vê pirsê bide, xweza jî wê bi xwezayî rola xwe bilîze.
Yek ji sedemên herî girîng ên ku ciwan îro nikarin ji bo azadî û axa xwe ya azad livîna kolektîf bikin û bireysell dibin, bêguman asîmîlasyon e.
Polîtîkaya asîmîlasyonê ne tenê ziman û nasnameya ciwanan ji bîr kiriye; di heman demê de îmaneke ku divê ew li vê pergalê itaet bikin, tiştek nayê kirin û ew bi xwe çi bikin jî nikarin tiştekî biguherînin, derzî kiriye mejîyên wan.
Bi zêdebûna van ramanên takekesî, ramana civakî û hişmendî kêm bûye û mixabin îro ev mijar bêtir tên gotin. Ji bo ku em vê rewşê bişikînin, divê em di destpêkê de li pêşiya bireyselliyê bigirin. Ya ku wê bike jî belavkirina bîra civakî ye. Bîra civakî hişmendiya hevpar û lezgîniya rêxistinkirinên komînal derdixe holê; wekî din, krîzên ku tên jiyîn wê felaketan li pey hev bînin…
Stêrk PEZKOVÎ
