Armanca vê lêkolînê ew e ku ramanên Rêber Abdullah Ocalan li ser têgeha komunan lêkolîn bike. Em ê hewl bidin ku têgihîştina Rêber Ocalan a li ser komunan û wateyên civakî-siyasî yên ku ew dide wê di çarçoveya perspektîfek modernîteya demokratîk de binirxînin.
PÊNASE Û KOKÊN DÎROKÎ YÊN KOMÛNÊ
Komun wekî kevintirîn û bingehîntirîn şêweya civakîbûna mirovan tê pênasekirin. Civakên eşîrî yên kevnar, bi taybetî civakên dayiksalarî, şêwazek jiyana komunal temsîl dikin. Ev civakbûn bi qasî 30 hezar salan pêş ket û dom kir. Rastiya ku peyva “komûn” ji peyva Kurdî “kom” (berhevkirin) tê, girêdana wê bi bilindbûna çandî ya vê civakîbûnê li Mezopotamyayê nîşan dide.
Heta serdema neolîtîkê, mirovahî bi giranî awayek klanî dijiya. Ev klanan, ji 15-20 kesan derbas nedibûn, dayiksalarî, xwedî hişmendiyeke civakî ya bilind bûn û civakên ku li ser esasên komkirinê bûnpêk dihatin, digeriyan. Ew bi berhevkirina nebatan, nêçîra heywanên piçûk û berhevkirina hêkan debara xwe dikirin. Rastiya ku jinan li dora tovên nebatan civak ava kirin, hebûna civakbûnek navendî ya jinan û serdestiya çanda Xwedawenda Dayikê di vê serdemê de nîşan dide. Vegotinên mîtolojîk û peykerên (Venûs) ku di çanda Sumerî de têne dîtin, piştgirî didin vê çanda xwedawend û rola afirîner a jinan. Bo nimûne, tê gotin ku peyva “Ninhursag”, xwedawenda sereke ya Sumerî, ji eslê xwe Proto-Kurdî ye, ku tê wateya “xwedawenda jin a herêma çiyayî”.
QERAKTÊRA KOMÛN Û XWEZAYA CIVAKÎ YA DIJÎ-KAPÎTALÊ-SERMAYEYÊ
Ew karektera dij-kapîtalê ya xwezaya civakî nîşan dide. Di tevahiya dîroka xwe ya hezar salan de, civak ji bandorên dejenerasyonê yên berhevkirina sermayeyê haydar bûye; bo nimûne, tu ol ji şermezarkirina faîzê dudilî nekiriye. Girêdana pirsgirêkên bêkarî û xizaniyê yên îroyîn ji hêla kapîtalîzmê ve bi çalakiyên qezenc-ajotin ên ku bi hewcedariyên bingehîn ên civakê re ne lihevhatî ne, û wêrankirina çandiniyê, helwesta dij-kapîtalê ya xwezaya komunal xurt dike. Sermaye ji êşa civakê ya ji birçîbûn û xizaniyê bêxeber e ger hilberîn qezenc çêneke. Di vê çarçoveyê de, tê gotin ku tewra rêziknameyên ekolojîk jî dikarin derfetên kar biafirînin ku dikarin hemî bêkariyê ji holê rakin, bêyî ku qanûna qezencê li ber çavan bigirin.
BIHEVÇÛNA KOMÛN Û SÎSTEMA ŞARISTANÎYÊ
Dîroka mirovahiyê wekî têkoşînek di navbera komînalîteyê û şaristaniya dewlet-esas de dibîne. Ev nakokî bi pirsgirêkên ku li ser bingeha zayendê derdikevin dest pê dike. Klîkek an çeteyek ku ji hêla mêran ve serdest e, her çend Serok Abdullah Ocalan vê yekê wekî (kujerekî Kastîk ango Kastîk Qatil bi nav dike) jî, bi êrîşkirina avahiya civakî ya li dora jina dayik pirsgirêkan dest pê dike. Di encama van êrîşan de, jin têne kolekirin û ji bo mezinkirin û xebitandina zarokên xwe têne bikar anîn.
Şaristanî bi sêgoşeya bajar, çîn û avakirina dewletê derdikeve holê, dibe hêzek hegemonîk li dijî komunan. Her çend bajar di destpêkê de beşdarî pêşkeftina civakî dibin jî, avakirina çîn û avakirina dewletê bi têkoşîna ji bo yekdestdariya li ser zêdehiyê xeternak dibin. Sîstema şaristaniyê saziyek desthilatdariyê ye ku dikeve her porê civakê, mîna penceşêrê mezin dibe. Di vê pêvajoyê de, civak vediguhere fermek (Çiftlik) heywanan a yekdestdar, evd û koletî wekî rejîma xwezayî têne damezrandin. Koletiya jinan ji destpêka şaristaniyê ve bû pirsgirêka jiyanê ya herî berfireh û fermanên xwedayî yên baviksalar, mêr-serdest hatin avakirin.
WEK ŞÊWEYEK BERXWEDANÊ CIVAK Û NETEWEYA DEMOKRATÎK
Li dijî vê zilm û îstismara ji aliyê pergala şaristanî ve, civakan qet dev ji xwesteka xwe ya ji bo xwerêveberiyê bernedane û berxwedana xwe berdewam kirine. Bi zanîna ku dev ji xwerêveberiyê berdan tê wateya windakirina nasnameya wan û kolebûn; eşîr û qebîleyan tercîh kirin ku li çiya, çolan û deştan penageh bigerin, ne ku teslîmî hêzên serdest ên biyanî bibin.
Rastiya Kurd ji dîroka Proto-Kurd ve li ser bingeha komunalîteyê heye. Bi saya şêwaza jiyana wan a çiyayî û çanda çandinî û heywandariyê, ew wekî gelekî resen mane. Çanda Kurd di qada pevçûnê ya dîroka şaristanî de jiyaye, hebûna xwe li ser çiyayan parastiye, çanda xwe ya kevneşopî ya eşîrî û qebîleyî heta roja îro gihandiye. Çanda eşîrî wekî rêbazek hebûnê û çandek jiyana azad a ku bi berxwedana li hember şaristaniyê ve hatî destnîşankirin, ne wekî avahiyek li ser bingeha girêdanên xwînê tê pênasekirin.
Ew têgeha neteweya demokratîk wekî alternatîfek ji bo sînorên siyasî yên hişk ên dewleta neteweyî pêşkêş dike. Ev têgihîştin dihêle ku netewe û kêmneteweyên cuda di nav heman cih û bajaran de bi avakirina wan wekhev, azad û demokratîk, di nav civakên neteweyî yên bilindtir de werin avakirin. Ew tekez dike ku Kurd di pêşerojê de ne tenê dewletek neteweyî bin, lê dê wekî neteweyek demokratîk hebin. Piştî dîroka proto-kurdan, Kurdên komunal, eşîran û înkarkirinê, PKK wek e encama vê dîrokê bineçarî derketiye holê.
Komuna demokratîk bingeha vê civaka nû ye. Avakirina komunên jinan tê wateya ji nû ve avakirina jiyana komunal wekî nirxek bingehîn a jiyanê. Ev amûrek neçar e ku jin nirxên ku ji Înanna bêpar mane vegerînin. Çiyayên Zagros wekî dergûşa jiyana komunal têne dîtin û divê tiştek rê li ber wan negire ku îro heman rolê bilîzin. Ev tê vê wateyê ku çanda domandina civakê li ser sosyolojiyek ku li dora jinan pêşketiye ye.
EXLAQ Û XWEPARASTINA KOMUNAL
Tê gotin ku prensîbên exlaqî, ne qanûn, di ji sedî 98ê jiyana civakî de derbas dibin, û ji ber vê yekê, behsa “civakek exlaqî” tê kirin. Exlaq ezmûna berhevkirî ya civakekê ye, rewakirina wê ji bo jiyanê, û organa bingehîn a jiyana wê ye. Azadî çavkaniya exlaqê ye û dema ku hilbijartina exlaqî ji azadiyê derdikeve, ew wijdanê kolektîf ê civakê temsîl dike. Di vê çarçoveyê de, demokrasiya rastîn û exlaq dibin hevwate.
Xweparastin ji bo parastina jiyan û hebûna komûnal pêdivîyek girîng e. Sermaye û yekdestdariyên desthilatdariyê civakên bêxwedî mîna keriyên pez belav kirine û fetih kirine. Ji bo Kurdan, têkoşîna çekdarî bûye amûrek xweparastinê ji bo parastina hebûna xwe. Lêbelê, devjêberdana dewleta neteweyî jî devjêberdana şerê rizgariya neteweyî ya çekdarî pêwîst dike, ji ber ku mafê xweparastinê pêdivîyek neçar e ku divê bi qanûnê an pergalek ewlehiyê ya din were ewlekirin. Tê tekez kirin ku divê jin jî xwediyê hêza xweparastinê bin û bi ewlehî bikevin qada civakî.
PAŞEROJA JIYANA KOMUNAL
Cewhera jiyana komûnal bingeha civakê ye û avahiyên civakî yên ku li ser vê bingehê pêş dikevin li ser bingeha civaknasiyek, prensîbên exlaqî û parastina xwe ne. Ev wekî berxwedan û alternatîfek ji bo çîn, desthilatdarî û îstîsmarê ku ji hêla şaristaniya dewlet-esas ve tê ferzkirin tê pêşkêş kirin. Krîz û pirsgirêkên civakî yên ku li Rojhilata Navîn, bi taybetî, hatine jiyîn, avakirina pergalên nû yên li ser bingeha nirxên komûnal kirine pêwîstiyek û fermanek exlaqî. Divê em bizanibin ku komûnalîtî bingeha neteweya demokratîk a pêşerojê pêk tîne û ev yek analîzek berfireh û hewldanek avakirinê hewce dike.
Delîl ZÎLAN
