KOMÜNAL AKIL VE KÜRT AKLININ İÇ MANTIĞI
Kürt aklını yalnızca etnik ya da coğrafi bir akıl formu olarak değil, aynı zamanda tarihsel olarak bastırılmış ama dirençli bir komünal zihniyetin sürekliliği olarak anlamak gerekir. Bu akıl, ne Yunan aklının biçimsel mantığına indirgenebilir ne de modern Batı aklının araçsal ve indirgemeci biçimlerine. Aksine, kendi başına bir içsel tutarlılık, ahlaki süreklilik ve ilişkisel örgütlülük barındırır.
Komünal aklın ilk temel özelliği, bilginin yalnızca dışsal nesneler üzerinden değil, ilişkiler üzerinden kurulmasıdır. Doğru bilgi, birey ile toplum, insan ile doğa, geçmiş ile şimdi arasındaki anlamlı bağların korunmasıyla oluşur. Bu ilişkisel düşünüş biçimi, aynı zamanda etikle iç içe geçmiş bir bilgiyi doğurur, Bilgi, ancak toplumsal fayda ve ahlaki sorumlulukla değerlidir. Bu yönüyle komünal bilgi, ne araçsal ne de tarafsızdır — aksine, toplumsal varoluşun içinde anlam kazanır.
Bu yaklaşım, Marcel Mauss’un ‘armağan ekonomisi’ teorisiyle güçlü bir paralellik taşır. Mauss’a göre armağan, yalnızca ekonomik bir alışveriş değil, aynı zamanda toplumsal ilişkileri, bağları ve anlamı yeniden üreten bir mekanizmadır. Benzer şekilde Karl Polanyi’nin ‘gömülü ekonomi’ kavramı da ekonominin toplumsal ilişkilerden bağımsız değil, onların içine gömülü bir pratik olduğunu gösterir. Kürt aklının ilişkisel bilgi anlayışı, bu kuramsal çerçevelerle birlikte düşünüldüğünde, modern kapitalist aklın atomize birey ve piyasa kurgusuna karşı tarihsel bir alternatif olarak görünür hale gelir. Ayrıca, Alfred North Whitehead’in süreç felsefesi, varlığı statik nesneler değil, ilişkisel süreçler üzerinden tanımlar, bu da Kürt aklının doğa-toplum-insan bütünlüğünü kavramsallaştırma tarzıyla örtüşmektedir.
Kürt aklının tarih boyunca varlığını koruyabilmiş olmasının sırrı, yalnızca bireysel bilgelikte değil, örgütsel formda, yani komünal varoluş biçiminde yatar. Klan, aşiret, cemaat, meclis ve komün gibi yapıların temel özelliği, hem ahlaki değerleri taşımaları hem de bu değerleri yaşamsal bir pratik olarak örgütlemeleridir.
Bu örgütlülük, sadece bir mekanizma değil, aynı zamanda anlam üretme biçimidir. Ahlak, bu anlam dünyasının iç ruhudur. Bu bağlamda Kürt aklı, bir tür ahlaki-örgütsel akıl olarak tanımlanabilir. Bu akıl, devlet aklının dışlayıcılığına karşı kapsayıcı, modern aklın soğuk nesnelliğine karşı ise ilişkisel ve sıcak bir bilgi sistemi inşa eder.
Komünal akıl yalnızca ahlaki değil, aynı zamanda duygusal ve analitik bileşenleri dengeleyen bir akıldır. Analitik akıl, nesnelerle, süreçlerle ve sorun çözmeyle ilgilenirken, duygusal akıl, ilişkilerle, duyarlıkla ve toplumsal süreklilikle ilgilidir. Modern dünyada bu iki akıl biçimi sert biçimde ayrışmış, duygusal olan “irrasyonel” sayılmıştır.
Oysa Kürt aklı, bu ayrımı hiçbir zaman kökten benimsememiştir. Aksine, duygu ve çözümleme, sezgi akıl, etik ve mantık, yaşam-bilgi hep iç içe geçmiştir. Bu dengenin bozulması, sadece bireysel değil, toplumsal bir yarılma üretmiştir. Devletli uygarlık, bu ayrışmayı kalıcılaştırmış ve duygusal-etik aklı bastırmıştır.
Bu bastırılmalar karşısında Kürt aklı, hiçbir zaman bütünüyle yitip gitmemiştir. Tarihin her döneminde farklı biçimlerde —dengbêjlikte, topluluk törenlerinde, aşiret hukukunda, kadın etrafında şekillenen etik yaşamda— direngen komünal akıl biçimleri yeniden üretilebilmiştir. Bu yönüyle Kürt aklı, yalnızca bir hafıza değil, aynı zamanda tarihsel bir direniş formudur.
URUK-SÜMER SÜRECİ VE KOMÜNAL AKLIN BASTIRILMASI
Kürt aklının tarihsel seyri içerisinde en dramatik kopuş, Uruk-Sümer uygarlaşma sürecinde yaşanmıştır. Bu süreç, yalnızca yeni bir üretim tarzının, şehir yaşamının ya da yazının ortaya çıkışıyla değil, aynı zamanda komünal zihniyetin sistematik biçimde bastırılmasıyla tanımlanmalıdır. Bu bastırma, bir sınıfsal tahakküm değil, daha derin bir zihinsel rejim değişimi olarak okunmalıdır.
Uruk kent devleti örneğinde kristalize olan bu yeni uygarlık modeli, üç ana gücün ittifakıyla şekillenmiştir, Rahip sınıfı, savaşçı aristokrasi, ve hanedanlık yapısı. Bu üçlü yapı, hem ideolojik meşruiyeti hem fiziksel zorlamayı hem de yönetsel denetimi elinde tutmuştur.
Rahip sınıfı göklerle (tanrılarla), aristokrasi kılıçla, hanedan ise soyla meşruiyet kurmuştur. Bu ittifak, komünal yapının temeline –özgür irade, topluluk kararı, cinsiyet dengesi ve etik dayanışma– doğrudan saldırıdır.
Uruk-Sümer süreciyle birlikte bilgi, artık halkın yaşam pratiklerinden değil, göğe çıkarılmış mitolojik anlatılardan ve rahiplerin yorumlarından türetilmeye başlanmıştır. Bilgi yukarıya, tanrıya, karar yukarıya, krala, kutsallık yukarıya, tapınağa çıkarılmıştır. Bunu toplumsal uyarlama şekli, merkeziyetçi, hiyerarşik biçiminde şekillenmesidir. Bu durum, diyalektiğin donması anlamına gelir, Artık toplum kendi içinde düşünemez, eleştiremez, üretemez hale getirilmiştir.
Henri Lefebvre bu tür süreçleri ‘donmuş diyalektik’ kavramıyla açıklamıştır. Ona göre diyalektiğin canlılığı, toplumsal çelişkilerin sürekli yeniden üretiminden gelir, ancak devletçi uygarlık, bu çelişkileri bastırarak görünürde bir düzen, aslında ise düşünsel bir durağanlık yaratır. Benzer biçimde Ernst Bloch’un ‘umut ilkesi’ teorisi, tarihin her döneminde bastırılan ama kaybolmayan özgürleşme imkanlarının bulunduğunu vurgular. Uruk–Sümer uygarlığında diyalektiğin donması, Bloch’un deyişiyle ‘henüz-olmayan’ın üzerinin örtülmesidir, fakat bu potansiyel, Kürt aklının ve komünal hafızanın içinde saklanarak varlığını sürdürmüştür
Böylece sorgulayıcı, ilişkisel, içkin bilgi yerine, göksel, buyurgan ve tekil bilgi hâkim olmuştur. Bu, hem epistemolojik bir devrimdir hem de politik bir karşı-devrim.
Devlet burada sadece zor aygıtı değil, bir zihniyet biçimi olarak işler, bastırılan artık yalnızca bir topluluk değil, bir hafıza ve onun yapısıdır. Tarih yazımı, bu süreçten itibaren kralların, savaşların, şehirlerin ve hanedanların tarihine dönüşür. Komün ve Kürt aklı tarihsel formları klanlar, kabileler, aşiretler ve konfedere tarzı örgütlenmeler, bu yazının dışına bırakılır. Sosyal bilimlerde bile, bu tür devlet dışı yapılar ya ilkel ya da medeniyet dışı olarak tanımlanır.
Bu zihinsel rejim değişimi, en sert biçimiyle kadın figüründe ve komünal yapıda görünür olur. Kadın, üretimin, bilgeliğin, doğurganlığın ve kararın merkeziyken, Sümer uygarlığıyla birlikte tutsaklaştırılır, ev içiyle sınırlandırılır, yasal nesneye indirgenir. Kadının dışlanması, aynı zamanda komünün dışlanmasıdır. Komünal etik ile şekillenen topluluk aklı, yerine hiyerarşik ve emir-komuta aklı alır.
Bu dönüşüm, Kürt aklının bastırılması anlamına gelir. Zira Kürt aklı, bu komünal ve kadın merkezli düşünüş biçiminin en eski ve en köklü formlarından biridir. Bastırılan yalnızca kadının toplumsal konumu değil, bir bütün olarak etik ve örgütsel düşünüş biçimidir.
Bu süreçte Kürt aklı, bastırılmış ama yok edilmemiş bir akıl biçimi olarak “orta beyinli” bir formda tutulmuştur. Ne tamamen devlet aklına teslim olmuş ne de eski biçimiyle varlığını sürdürebilmiştir. Bu orta beyinlilik, bir yandan duygusal ve etik yönleri korurken, diğer yandan bilimsel-analitik düşünmeye ulaşamama halini de doğurmuştur.
Kürt toplumunda görülen sezgisel bilgelik, tarihsel hafıza, örgütsel direnç gibi özellikler bu bastırılmış ama saklanmış aklın belirtileridir. Ancak bu akıl, ancak yeniden ahlaki, örgütsel ve analitik bir sentezle kendini inşa edebilecektir.
ZİHİNSEL KARŞI-DEVRİM ZERDÜŞTLÜKTEN DEVLET AKLINA BASTIRILMIŞLIK
M.Ö. 800-200 yılları arasında yaşanan eksen çağı, sadece evrensel düşünce sistemlerinin ortaya çıkışı değil, komünalitenin ideolojik olarak yeniden formüle edilmesidir. Bu sistemlerin ortak özelliği, iktidar-devlet değil, topluluğu esas almalarıdır. Eksen çağının en önemli damarlarından biri, Zerdüşt’ü ahlaki felsefesiyle başlayan, semavi dinler, Sokrates’ci akıl, Budist ve Konfüçyüsçü geleneklerin doğuşudur. Her biri, ilk çıkışlarında ahlaki-toplumsal adalet çağrılarıyla, mevcut, devletçi-iktidar akıl yapılarının dışına çıkarak toplumun vicdanında yankı bulmuştur.
Kürt aklının tarihsel bastırılmışlığı yalnızca siyasi değil, aynı zamanda derin bir zihinsel karşı-devrimle gerçekleşmiştir. Bu karşı-devrimin tarihi, aynı zamanda komünal aklın yeniden filizlenmesini de içinde taşır. Bu bakımdan Zerdüştlük, yalnızca bir inanç ya da ahlak sistemi değil, Kürt aklının devletli uygarlık koşulları içinde yeniden doğuşudur. Zerdüşt, Göbeklitepe sonrası gelişen kastik katillik, Uruk-Sümer hanedanlığı ve metafizik rahip-aklın baskılarına karşı bir ahlaki-entelektüel devrimdir.
Eksen çağı kavramını ilk kullanan Karl Jasper’dir. Bu dönemde çin, Hindistan, Mezopotamya, İran, Yunanistan ve İsrail’de büyük düşünsel-dinsel dönüşümler ortaya çıktığı kabul edilir. Karl Jaspers Eksen Çağı’nı (Achsenzeit) insanlık tarihinde bilinçteki en köklü sıçrama olarak tanımlar, bu çağda birey, ahlak ve evrensel hakikat sorularıyla tanışmıştır. Ancak bu kavramsallaştırma, Batı-merkezli bir yorumla sınırlı kalmıştır. Daha sonra Shmuel Eisenstadt ‘çoklu moderniteler’ teorisiyle Jaspers’in çizgisini genişletmiş, her uygarlığın kendi özgün zihinsel ve toplumsal modernleşme süreçleri yaşadığını vurgulamıştır. Bu perspektiften bakıldığında, Zerdüştlük yalnızca evrensel bir ahlak felsefesi değil, aynı zamanda Mezopotamya coğrafyasının özgün ‘modernite’ deneyimidir. Bu da Kürt aklının, Batı dışı bir eksen çağının taşıyıcısı olarak görülmesini mümkün kılar.
Bu dönemde komünalitenin ideolojik bir form kazanma sürecidir. Bu çağda aşiret, kabile temelli komünlerden ideoloji temelli komünlere geçiş yaşanmıştır. Zerdüşt, bu sürecin peygamberi olarak ortaya çıkar, Med konfederasyonu, bir devlet değil, komünaliteler federasyonu olarak tarih sahnesine çıkar.
Zerdüştlük, iyilik ile kötülüğün, hakikat ile yalanın, toplumsal bilinçle şiddet ideolojisinin açıkça karşı karşıya getirildiği bir çağdır. Bu karşıtlık yalnızca dini değil, aynı zamanda ontolojik ve toplumsal bir diyalektiktir. Zerdüşt, insan aklını tanrısal olanla barıştırmak yerine, ahlaki olanla buluşturmayı tercih etmiştir. Aklı yukarı değil, topluma çekmiştir. Donmuş çelişkileri tekrardan topluma çekilmiştir. Bu yönüyle Zerdüştlük, bastırılmış Kürt aklının yeniden komünal formda doğuşudur. Aydınlığı karanlığa karşı örgütleyen bu akıl, ilk defa iyilik–kötülük çelişkisini toplumsal yaşamın merkezine koyarak diyalektiği yeniden işler hale getirmiştir.
Sokrates, bu komünal aklın Batı’daki yankısıdır. Sokrates’in felsefesi de Zerdüşti gelenekte olduğu gibi, toplumsal ahlakın ve düşünsel cesaretin diyalektiğidir. Ne var ki bu çizgi, Platon ile birlikte kırılmış, devletin “idea”sı felsefenin zirvesine yerleştirilmiştir. Platon’un idealar dünyasında gerçeklik artık toplumsal yaşamda değil, devletin kutsal düzenindedir. Sokrates’in sorgulayan ve etik aklı, Platon’da yerini ideal devleti meşrulaştıran metafizik bir akla bırakır. Bu, komünal aklın felsefe yoluyla bastırılmasıdır.
Aristoteles, bu süreci bilimle kalıcılaştırır. Doğayı sınıflara ayıran, toplumları hiyerarşilere bölen, kadını pasif ve eksik varlık sayan bu yaklaşım, devletin mantığını doğal ve evrenselmiş gibi sunar. Bu anlayış, Sasanilerde zerdüştlüğü devlet dini haline getirerek yeniden bürokratikleştirir. Zerdüşti etik olan, Sasani siyasal çıkarın hizmetine sokulur. Komünal akıl, burada hem içeriği boşaltılarak hem biçimi dönüştürülerek devletleştirilir.
İslam tarihinde de benzer bir çizgi görülür. Hz. Muhammed’in ilk dönemindeki ümmet yapısı, Zerdüşti ve Sokratik çizgilerin yeni bir sentezidir, eşitlikçi, ahlaki, toplumsal bir düzen önerilir. Ancak bu çizgi, Muaviye ile birlikte saray İslamına ve iktidar teolojisine evrilir. Aklın yerine hüküm, ahlakın yerine itaati koyan bu yeni anlayış, İslam’ı komünal özünden kopararak devletin ideolojik aracına dönüştürür. Bu bastırma, aynı zamanda Kürt aklının tarih boyunca İslam içindeki özgürlükçü damarlarla (örneğin Emevi karşıtı Ehli Beyt, Alevi, Ehmedê Xanî çizgisi) özdeşleşmesine neden olur.
Rönesans, bastırılmış komünal aklın bir kez daha uyanışıdır. Kent komünleri, toplumsal eşitlik talepleri ve özgürlük arayışları, aklı tekrar hayata, topluma ve insana çekmiştir. Ne var ki bu rönesans aklı da çok geçmeden pozitivist ve araçsal akla dönüştürülmüştür. Descartes ile başlayan ve Comte, Smith, Hobbes, Hegel ile kurumsallaşan bu akıl türü, bireyi atomize eder, doğayı nesneleştirir, toplumu yönetilecek bir makineye indirger. Böylece komünal akıl bir kez daha bastırılmış, bu sefer “bilim” ve “rasyonalite” adına araçsallaştırılmıştır.
Üniversiteler, bu araçsal aklın üretim merkezleri haline gelirken, devletler onu ideolojik aygıt olarak kullanmıştır. Batı aklının kurucu figürleri olan Hegel, Locke, Smith ve Comte, devletin, piyasanın ve hiyerarşinin meşruiyetini “aklın eseri” olarak sunmuştur. Kürtler ise bu akıl türü içinde kendine yer bulamamış, kendi toplumsal formunun (komün) dili olmayan bu çerçevede ya marjinalleştirilmiş ya da dönüştürülmek istenmiştir.
Zerdüşt felsefesi, bu çıkışıyla tüm dünyayı etkilemiştir. Sokratik yöntem, medya coğrafyasından üretilen kavramların felsefi derinleşmesidir. Budizm, aristokrasiye karşı komünal bir ideoloji olarak doğmuş, çin ve Hindistan da yayılmıştır. Manihaizm, zerdüşlükün mirasını sürmüşmüş, fakat aristokratik baskılar altında tarikatlara parçalanmıştır.
Kürt aklı, işte bu nedenle bir hatırlayış ve yeniden kuruluştur. Zerdüşt’ten Sokrates’e, Muhammed’in ilk döneminden kent komünlerine kadar uzanan çizgide, bastırılmış komünal aklın hatırlanmasıdır. Ve bu akıl, her bastırılmanın ardından yeniden doğmuş, ama her defasında daha güçlü bir etik derinlikle silahlanmıştır.
ZİHİNSEL KARŞI-DEVRİM VE DEVLET AKLININ KURULUŞU
Eksen Çağı’nın komünal direniş potansiyeli taşıyan damarları, çok geçmeden karşı bir dalgayla bastırılmıştır. Bu karşı dalga yalnızca politik ya da askerî değil, aynı zamanda zihinsel düzlemde bir karşı-devrim biçiminde örgütlenmiştir. İşte bu sürecin merkezinde devlet aklının inşası yer alır. Devlet artık yalnızca zor aygıtı değildir, aynı zamanda bilgi, ahlak, felsefe, inanç ve düşünce biçimi olarak toplumu yeniden kuran bir zihniyet sistemidir.
Zerdüştlük, özünde halkçı, etik ve adil bir yaşam öğretisi olarak doğmuştur. Ancak Sasaniler döneminde bu öğreti resmî ideoloji haline getirilmiş, tanrı–kral inancıyla harmanlanarak merkezi bir yönetim aygıtına dönüştürülmüştür. Bu dönüşüm, ahlaki olanın iktidar nesnesine indirgenmesi sürecidir. Böylece tanrıların ve duaların diliyle konuşan yeni bir “bilge kral” figürü yaratılmış, halkın zihni ilahi meşruiyetle kontrol edilir hale gelmiştir.
Bu süreç, Kürt aklının da devletçi zihniyet tarafından kuşatılması anlamına gelir. Zerdüştlüğün içinden yükselen etik akıl, Sasanilerde resmî ideolojiye dönüşmüş, halkın komünal örgütlülüğünü dağıtacak bir hiyerarşi yaratmıştır. Böylece Kürtlerin tarihsel hafızasında da çelişkili bir bilinç oluşur, Hem Zerdüştî hem de onun devletleştirilmiş versiyonu olan Sasani mirası bir aradadır.
Yunan felsefesi içinde de benzer bir çelişki vardır. Sokrates, komünal düşüncenin savunucusuydu. Diyalog, ahlaki sorgulama ve halkla birlikte düşünme tarzı onun temel yöntemiydi. Ancak öğrencisi Platon, bu düşünceyi idealist bir Devlet tasarımıyla yeniden şekillendirmiştir. “Devlet” (Politeia) adlı eserinde, toplumun doğuştan sınıflara ayrılması gerektiğini, filozofların kral olması gerektiğini savunur. Aristo ise bu fikri doğa yasalarıyla meşrulaştırarak, köleliği ve kadınların aşağı konumunu “doğal” sayan bir sistem kurar.
Bu durum, komünal aklın felsefi meşruiyetle bastırılmasıdır. Devlet, yalnızca siyasi değil, aynı zamanda ontolojik ve epistemolojik düzen haline gelerek, yöneticiler tartışılır ama devlet tartışılmaz noktasına çekilir. Böylece düşüncenin devletleşmesi, yani devlet aklının felsefi zemine oturtulması gerçekleşir.
Max Weber’in ‘rasyonelleşme’ kavramı bu süreci anlamak için önemlidir. Weber’e göre modern toplumlarda düşünce, giderek artan bir biçimde araçsal aklın, hesaplanabilirliğin ve bürokratik düzenin egemenliğine girer. Ancak bu sürecin kökleri, Platon ve Aristo’nun devletçi düşüncesinde, yani toplumsal farklılıkların doğallaştırılarak merkezi iktidara bağlanmasında yatmaktadır. Bu noktada Antonio Gramsci’nin ‘hegemonya’ kavramı da açıklayıcıdır, devlet yalnızca zor aygıtı değildir, aynı zamanda düşünce ve kültür alanında meşruiyet üretir. Böylece devlet aklı, yalnızca iktidar ilişkilerini değil, aynı zamanda hakikat kavramını da belirleyen bir hegemonya düzenine dönüşür. Komünal aklın bastırılması, işte bu hegemonik devlet aklı tarafından felsefi ve kültürel düzeyde kalıcılaştırılmıştır
Hz. Muhammed’in Medine Sözleşmesi ile kurduğu çok topluluklu, komünal nitelikli sistem, Muaviye ile birlikte saltanat İslamına evrilir. Burada da benzer bir karşı-devrim görülür. hanedancı iktidar, dini araçsallaştırarak merkeziyetçi ve hiyerarşik bir hal alır. Halkın katılımı, fikir beyanı ve adalet talebi bastırılır, yerine itaat kültürü ve biat aklı ikame edilir.
Muaviye dönemi, Kürt coğrafyasını da doğrudan etkiler. Zerdüştî, Maniheist, Mazdekçi halk gelenekleri bu merkezileşen İslam aklı karşısında gerilemeye zorlanır. Bu sadece inançların değil, toplumların komünal örgütlülüğünün çözülmesi anlamına gelir.
Rönesans’la birlikte yeniden doğan kent komünleri, özgürlükçü düşünceyi geliştirirken aynı zamanda yeni bir bilgi rejiminin de doğuşuna tanıklık eder. Ancak bu bilgi, pozitivizm adı altında yeniden bir iktidar aracına dönüşür. Bilim, tarafsız değil, devletin, sermayenin ve erkek aklının hizmetindedir.
Hegele göre devlet, “tinin gerçekleşme biçimidir”. Yani en yüce akıl devlettir. Bu felsefe, Alman milliyetçiliğini ve otoriterliğini doğurur. Descartes’in özne–nesne ayrımı, doğayı nesneleştirerek bilimsel sömürünün kapısını açar. Locke ve Adam Smith, mülkiyeti kutsayarak liberal iktisat aklının kurucusu olur. Comte ise pozitivist hiyerarşiyi “bilimsel din” olarak örgütler.
Bu düşünürlerin ortak özelliği, komünal düşünceyi dışlamaları, bireyi soyutlamaları ve toplumu merkezi otoriteye göre yeniden tanımlamalarıdır. Böylece Kürt aklına karşı tümüyle zıt olan milliyetçi, cinsiyetçi, mülkiyetçi ve bilimci bir akıl türü kurumsallaşır.
Modern üniversite bu devlet aklının laboratuvarı haline gelir. Akademi, hakikatin değil, devletin, piyasanın ve ataerkilliğin çıkarlarına göre biçimlenir. Komünal bilgi değil, uzmanlaşmış, parçalanmış, ideolojik bilgi üretilir. Kürt aklı, bu sistem dışında kaldığı için “bilimsiz” ya da “gelişmemiş” sayılır. Oysa dışlanma, reddedilmişlik değil, bağımsız ve farklı bir hakikat rejiminin varlığıdır.
(BÖLÜM 3: Ortadoğu’da Kürt Aklının Ön Açıcı Gücü ve Yeni Paradigma)
Hakkı TEKİN
