Ji destpêka krîza Sûriyê ve, destwerdana Tirkiyê ji faktorekî marjînal an demkî veguheriye yek ji destwerdanên derveyî yên herî girîng û bibandor ku rêça pevçûnê, hem ji hêla erdnîgarî û siyasî ve û hem jî ji hêla bandora wê li ser avahiya civakî ya Sûriyê ve şekil dide. Enqere ne tenê xwe bi lîstina rola “aktorekî herêmî” an “garantor” ve sînordar kiriye, wekî ku hewl dide xwe nîşan bide, lê bi bandor bûye hêzek kontrolker ku destwerdanê di hûrguliyên karûbarên navxweyî yên Sûriyê de dike û hevsengiya hêzê ji nû ve diafirîne da ku xizmeta berjewendiyên xwe yên stratejîk bike li ser hesabê yekîtî û serweriya Sûriyê.
POLÎTÎKAYÊN SÎSTEMATÎK ÊN TIRKBÛNÊ TÊN FERZKIRIN
Ev destwerdan bi dagirkirina rasterast a leşkerî ya axên berfireh ên Sûriyê, di nav de Efrîn, Serêkaniyê, Girê Spî (Tel Abyad) û hin deverên gundewarî yên bakur û bakur-rojhilatê Helebê dest pê dike. Ev herêm ne bi hebûneke leşkerî ya demkî an şertî ve girêdayî bûn, lê belê bi polîtîkayên sîstematîk ên wekî ji nû ve sazkirina demografîk, sepandina desthilatdariya Tirkiyê, danasîna lîreya Tirkiyê, girêdana xizmetguzarî û binesaziya aborî bi saziyên Tirkiyê re û di dawiyê de, sepandina mufredatek Tirkiyê ku binpêkirinek eşkere ya prensîba serweriya neteweyî ya Sûriyê ye, hatine dorpêçkirin.
Lêbelê, ji dagirkirina erdnîgarî xeternaktir ketina Tirkiyê nav mekanîzmaya biryardana siyasî ya Sûriyeyê ye, nemaze bi rêya serdestiya wê ya rasterast û nerasterast li ser avahiya bi navê “Hikûmeta Demkî” ku ji hêla Heyet Tehrîr el-Şam ve tê rêvebirin. Ev hikûmet ku divê pêvajoyek siyasî ya Sûriyê ya serbixwe temsîl bike, bi bandor ji îradeya xwe bêpar maye û di nav sînorên ku ji hêla Tirkiyeyê ve hatine xêzkirin de, hetta di hilbijartinên xwe yên ewlehî, siyasî û medyayê de jî, dixebite. Ev rastî wê ji hebûneke siyasî ya demkî vediguherîne amûrek fonksiyonel di nav stratejiya Sûriyeyê ya Tirkiyeyê de.
Ev bandor di destwerdana Tirkiyê di peymanên navxweyî yên Sûriyê de, bi taybetî di peymana ku di navbera Hikûmeta Demkî û Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê de hatiye îmzekirin de bi awayekî berbiçav eşkere dibe. Her çend ev peyman diviyabû wekî gavek ber bi diyalogek Sûrî-Sûrî ve bihata dîtin ku perspektîfan ji bo çareseriyek neteweyî ya berfireh vedike, lê Enqereyê hewl da ku ji hêla siyasî û leşkerî ve asteng bike û her nêzîkbûna navxweyî ya li derveyî wesayeta xwe wekî gefek rasterast li ser projeya xwe dibîne. Ev tevger piştrast dike ku Tirkiye li çareseriyek ji bo krîza Sûriyê nagere, lê belê hewl dide ku pêvajoyan kontrol bike û pêşî li her formulek çareseriyê bigire ku bandora wê ya demdirêj garantî nake.
TIRKIYE SÛRIYÊ WEK PARÊZGEHEKE GIRÊDAYÊ XWE DIBÎNE
Ev serdestiya siyasî nikare ji rola leşkerî ya komên bi pere yên dilsozê Enqerê (Ehrar el-Şerqiye, el-Mu’tasîm, Lîwayên el-Hemzat, hwd.) qut were destgirtin. Her çend ev kom bi fermî di bin navê “Wezareta Parastinê ya Sûriyeyê” de dixebitin jî, ew di rastiyê de ferman, fînanse û çekên xwe ji Tirkiyê werdigirin. Ev kom berpirsiyarê zincîreke dirêj a binpêkirin û sûcan in, di nav de kuştin, revandin, talankirin û pevçûnên navxweyî û her weha êrîşên dubare li ser herêmên Bakur û Rojhilatê Sûriyê. Tevî ku navê “Sûriye” li xwe digirin jî, kiryar û erkên wan tenê xizmeta rojeva Tirkiyê dikin û wan dikin hêmanek kaosê ne amûrek aramiyê. Bi kurtasî, mirov dikare bêje ku Tirkiye Sûriyê, di her warî de, wekî parêzgeheke (walîtî) girêdayê xwe dibîne.
Êrîşên dubare û gefên eşkere yên Enqerê li dijî herêma Bakur û Rojhilatê Sûriyê bi zelalî polîtîkayeke sîstematîk a dijminatiyê eşkere dike ku ne aliyek taybetî, lê modelek siyasî û civakî ya cûda hedef digire. Rêveberiya Xweser ku pirneteweyî, pirrengiya olî û beşdariya civakî temsîl dike, dijberiya rasterast a modela ku Tirkiye dixwaze bi rêya hêzên yekreng û dûrxistinê ferz bike ye. Ji ber vê yekê, Enqere zimanê tehdîdkar, dron û komên çekdar bikar tîne da ku herêmê di rewşek domdar a xitimandinê de bihêle.
Destwerdana Tirkiyeyê di karûbarên navxweyî yên Sûriyê de ne tenê binpêkirina serweriyê ye, lê di heman demê de yek ji astengiyên herî girîng ên li pêşiya her çareseriyek siyasî ya rastîn e. Ew parçekirinê kûrtir dike, nakokiyên mezhebî gur dike, avakirina baweriyê di navbera pêkhateyên Sûriyeyê de asteng dike û nakokiyên siyasî vediguherîne nakokiyên leşkerî. Siyasetên wê yên cudakar rasterast beşdarî hilweşîna tevna civakî ya Sûriyeyê dibin bi rêya guhertina demografîk û piştgiriya hêzên tundrew an cudaxwaz li ser hesabê projeyek neteweyî ya berfireh.
Di encamê de; Di hawîrdorek ku ev destwerdana piralî û kûr a Tirkiyê berdewam dike, ne gengaz e ku meriv li ser çareseriyek ji bo krîza Sûriyeyê biaxive. Bi polîtîkayên xwe yên heyî, Tirkiye ne beşek ji çareseriyê ye, lê faktorek sereke ye di berdewamiya krîzê de ye. Divê her pêvajoyeke siyasî ya cidî, berî her tiştî, bi rawestandina destwerdanên derve, nemaze destwerdana Tirkiyê û bi vekirina rê li ber diyalogeke Sûrî-Sûrî ya serbixwe ku yekîtî û pirrengiya welêt diparêze û dawî li perçebûn û girêdayîbûna derve ya bi salan tîne, dest pê bike.
Ekrem BEREKAT
