Kapsamlı bir siyasi çözümün yokluğunda, Suriye’de coğrafi bölünmeyi aşan ve devletin doğasına ilişkin kavramsal bir çatışmaya işaret eden birbiriyle çelişen yönetim modelleri şekilleniyor. İdlib ve daha sonra Şam üzerinde kontrolü ele geçiren HTŞ, dini ve güvenlik temelli meşruiyete dayanan merkeziyetçi ve otoriter bir model sunuyor. Buna karşılık, Kuzey ve Doğu Suriye Özerk Yönetimi, toplumsal temsiliyet, toplumsal cinsiyet eşitliği ve kültürel çoğulculuğa dayanan adem-i merkeziyetçi bir modeli pekiştirmeye devam ediyor. Bu tezat, sadece yönetim araçlarındaki bir farklılığı değil, aynı zamanda Suriye’nin gelecek vizyonundaki bir ayrışmayı da yansıtıyor: Suriye, ideolojik bir karaktere sahip merkezi bir devlet mi olacak, yoksa bileşenlerinin çeşitliliğini tanıyan çoğulcu bir yapı mı?
MEŞRU OLMAYAN İKTİDAR
HTŞ Şam’ın kontrolünü ele geçirdi, ancak şehir onları tanımadı. Başkentin duvarları arasında, meşruiyetten yoksun bir otorite ve kurumsallıktan yoksun bir yönetim dolaşıyor. Cihatçı Selefilikten siyasi pragmatizme uzanan yıllar süren ideolojik dönüşümler, onlara korkulan değil, kucaklanan bir yapı inşa etme yeteneği kazandırmadı. Heyet hala şunlardan yoksundur:
-Sadece propaganda söylemlerinin ötesine geçen bir siyasi dil,
-Halkın ihtiyaçlarını değil, liderliğin emirlerini taklit eden sivil kurumlar,
-Yukarıdan dayatılan değil, içeriden doğan bir meşruiyet,
-Çoğulluğu yönetme değil, bastırma kapasitesi,
-Güven veren değil, korkutan bir yönetim projesi.
HTŞ’nin Suriye’nin geleceğine dair kapsamlı bir vizyonu ya da farklı bileşenleri rahatlatacak veya rejime ikna edici bir alternatif sunacak kapsayıcı bir siyasi projesi yoktur. Etkin sivil kurumlar veya gerçek toplumsal katılım olmaksızın, dar bir güvenlik ve askeri merkeziyete dayanmaktadır.
Askeri güçler coğrafi ve toplumsal çeşitlilikten yoksundur ve sivil ve muhaliflere yönelik sistematik ihlaller yapmakla suçlanmaktadır; bu da içeride ve dışarıda meşruiyetini baltalamaktadır.
Hizmet yönetimi açısından ise durum kırılgandır: Kontrol ettikleri bölgeler altyapı zayıflığı, şeffaflık eksikliği ve özgürlüklerin kısıtlanmasıyla boğuşmakta; bu da otorite ile toplum arasında bir kopukluk yaratmaktadır.
Daha da vahimi, HTŞ’nin temsil ettiği geçiş hükümeti, kendi egemen kararını dahi alamamakta, doğrudan veya dolaylı olarak Türk talimatlarına tabi olmaktadır.
KUZEY VE DOĞU SURİYE: ZORLUKLARA RAĞMEN TUTARLI MODEL
Suriye’deki iktidar ve meşruiyet mücadelesi sürerken, Kuzey ve Doygu Suriye bölgesi, nispi istikrar, toplumsal örgütlenme ve siyasi çoğulculuğu bir araya getiren nadir bir model olarak öne çıkıyor. Güvenlik ve ekonomik zorluklara rağmen, bu bölge; tutarlı, süreklilik kapasitesine sahip ve geniş toplumsal temsiliyetle karakterize edilen bir yerel yönetim yapısını yerleştirmeyi başardı. On dört yılı aşkın bir örgütlenme birikiminden sonra, bu modelin en belirgin özellikleri üç ana eksende izlenebilir:
Birinci: Örgütlü ve Etkin Bir Güvenlik Şemsiyesi
-Yaklaşık 100 bin savaşçıdan oluşan Suriye Demokratik Güçleri, bölgedeki temel askeri güçtür ve DAIŞ çetelerini püskürtmede ve sınırları güvence altına almada kilit rol oynamıştır.
-Yaklaşık 30 bin üyesi bulan İç Güvenlik Güçleri (Asayiş), sivil güvenliğin sağlanması, suçla mücadele ve trafik düzeninden sorumlu olup, diğer bölgelere kıyasla daha istikrarlı bir ortam yaratmaktadır.
-Askeri ve güvenlik güçleri arasındaki bu koordinasyon, etkin bir güvenlik şemsiyesi sağlamakta ve aşırıcı örgütlerden ve bölgesel müdahalelerden gelen sürekli tehditlere rağmen kaos ve düzensizliği sınırlandırmaktadır.
İkinci: Çok Düzeyli İdari Yapı
-Kuzey ve Doğu Suriye Özerk Yönetimi kurumlarında, ofisler, daireler, meclisler ve uzmanlaşmış kurullar arasında dağılmış 250 binden fazla kişi çalışmaktadır.
-Bu yapı, çoğulculuk ve adem-i merkeziyetle karakterize edilir; bölgeler seçilmiş yerel meclisler aracılığıyla yönetilir ve her bileşenin kültürel ve dilsel özellikleri dikkate alınır.
-Kaynakların sınırlı olmasına rağmen, Özerk Yönetim; eğitim, sağlık, su ve elektrik hizmetlerini, kademeli olarak gelişen ve birikimli deneyim kazanan bir yönetim modeli çerçevesinde sağlamayı başarmıştır.
Üçüncü: Tutarlı ve Çoğulcu Toplum
-Yaklaşık 5 milyon kişi, komünler, birlikler ve siyasi ve sosyal örgütlenmeler aracılığıyla kamusal yaşama katılmakta; bu da toplumun parçalanmaya karşı direncini güçlendirmektedir.
-Bölge; Araplar, Kürtler, Süryaniler, Asurlular, Türkmenler, Ermeniler ve diğerlerinden oluşan çoklu bileşenleri, Suriye’nin diğer bölgelerinde nadir görülen bir birlikte yaşama ve karar alma sürecine katılım formülü içinde barındırmaktadır.
-Bu geniş toplumsal katılım, dinamik bir siyasi ve sosyal yapı yaratmakta ve modele iç meşruiyet kazandırmaktadır.
MEŞRUİYET VE ETKİLİLİK PARADOKSU
İki model arasındaki karşılaştırma, çarpıcı bir paradoksu ortaya koymaktadır: Heyetü’t-Tahrirü’ş-Şam doğrudan Türk desteğine sahipken ve bazı uluslararası taraflarca göz ardı edilirken, toplumsal meşruiyetten ve kurumsal kapasiteden yoksundur. Buna karşılık, Özerk Yönetim siyasi ve diplomatik olarak kuşatılmış olmasına rağmen, daha köklü bir örgütsel ve toplumsal yapıya sahiptir.
Kapsamlı bir siyasi çözümün yokluğunda, yerel yönetim modelleri Suriye’nin geleceğinin bir aynası olmaya devam edecektir. Ve eğer başarının ölçütü kurumlar inşa etme, güvenliği sağlama ve bileşenleri temsil etme kapasitesi ise, o zaman Kuzey ve Doğu Suriye geliştirilmeye ve yaygınlaştırılmaya uygun bir model sunarken, HTŞ, ideolojik dar görüşlülük ve bölgesel bağımlılıkla hükümlü, kırılgan bir model olarak kalacaktır.
SONUÇ YERİNE
Kuzey ve Doğu Suriye bölgesinin rolünü tanımadan güçlü, yeni bir Suriye inşa edilemez. Demokratik Özerk Yönetim’in öncülük ettiği bu bölge, artık ulusal denklemde bir kenar ögesi değil, aksine devleti demokratik ve çoğulcu temellerde yeniden şekillendirmeyi amaçlayan herhangi bir siyasi proje için temel bir dayanak noktası haline gelmiştir.
Buradan hareketle, HTŞ’nin iktidarda kalması, Özerk Yönetim ile anlaşma kapasitesine bağlıdır. Görmezden gelme veya dışlama artık gerçekçi bir seçenek değil, aksine başarısızlık ve siyasi aşınma için bir reçetedir. Suriye’yi etkin bir bölgesel merkez konumuna geri getirme arzusu, Özerk Yönetim’in meşruiyetinin tanınmasıyla başlayan ve sahada etkin olan farklı güçler arasında işbirliği köprüleri inşa etmekten geçen kapsamlı bir ulusal mutabakat gerektirir.
Günümüz Suriye’sinde siyasi başarı ve kalıcılık, hegemonya veya dışlama yoluyla değil, ancak karşılıklı anlayış ve bütünleşme yoluyla gerçekleşir. Bu gerçeği görmezden gelen her proje, şu anki durumunda ne kadar güçlü görünürse görünsün, yıkılmaya mahkumdur.
Ekrem BEREKAT
