Rojhilata Navîn îro ne tenê qadeke şer e. Ew di heman demê de xaleke girêkî ye ji bo rêyên enerjiyê yên cîhanî, rêyên bazirganiyê û hevsengiyên hêza cîhanî ye. Ji ber vê yekê, her pevçûnek li herêmê ne tenê meseleya sînoran an rejîman e; ew nîşana ji nû ve dabeşkirina petrol, gaza xwezayî, korîdorên enerjiyê û rêyên bazirganiyê ye.
Şerê di navbera DYA, Îsraîl û Îranê de îro derbirînek nû ya vê rastiyê ye. Tengava Hurmuzê, Kendava Farisî û korîdorên enerjiyê yên Rojhilata Navîn damarên sereke yên aboriya cîhanê ne. Beşek girîng ji petrola cîhanê di van rêyan re derbas dibe. Ji ber vê yekê, her şerek ku li herêmê derdikeve ne tenê Rojhilata Navîn lê di heman demê de bazara cîhanî jî dihejîne. Bihayên petrolê yên bilind, hedefgirtina binesaziya enerjiyê û xetereya rêyên bazirganiyê bi awayekî zelal karakterê rastîn ê vî şerî nîşan didin.
Ji ber vê yekê, sedema rastîn a şerên li Rojhilata Navîn pir caran ne sînor in. Pirsgirêka sereke pêşbaziya cîhanî ya li ser rêyên enerjiyê, petrol û xetên bazirganiyê ye. DYA, Îsraîl, Îran, Tirkiye û welatên Kendavê di vê lîstika satrancê ya jeopolîtîk a mezin de rolên cûda dilîzin. Armanca sereke ya DYA û bloka Rojava ew e ku herikîna enerjiyê li Rojhilata Navîn kontrol bikin û herêmê li gorî mîmariya ewlehiya stratejîk a xwe ji nû ve şekil bidin. Îsraîl di nav vê rêzika nû de wekî hêzek navendî ya herêmî tê bicihkirin. Ji aliyekî din ve, Îran yek ji aktorên herî girîng e ku li hember vê rêzikê li ber xwe dide û li derveyî vê rêzikê dimîne.
Şerê ku îro tê kirin ne tenê pevçûnek leşkerî ye. Ew di heman demê de têkoşînek e li ser kî dê pêşeroja Rojhilata Navîn şekil bide û çawa.
Tam di vê nuqteyê de ye ku Kurd careke din di navenda vê pevçûna mezin de ne. Ji ber ku erdnîgariya Kurdistanê ne tenê welatê gelekî ye; ew di heman demê de herêmek stratejîk e ku rêyên enerjî û veguhastinê yên herî krîtîk ên Rojhilata Navîn lê digihîjin hev. Boriyên petrolê yên ji Iraqê heta Tirkiyeyê dirêj dibin, zeviyên enerjiyê yên nêzîkî sînorê Îranê û korîdorên bazirganiyê yên ku bi rêya Sûriyeyê ber bi Deryaya Spî ve vedibin, Kurdistanê dikin yek ji navendên jeopolîtîka herêmî.
Ji ber vê yekê, pirsgirêka Kurd ne tenê pirsgirêkek neteweyî ye; ew di heman demê de pirsgirêkek jeopolîtîk a Rojhilata Navîn e.
Di seranserê dîrokê de, Kurd di nav van şerên mezin ên desthilatdariyê de asê mane. Sînorên ku piştî Şerê Cîhanê yê Yekem hatine xêzkirin, Kurdan kirine çar parçe û bê dewlet hiştine. Lêbelê, gelê Kurd karî berxwedan û hebûna xwe biparêze. Îro rewş cuda ye. Kurd êdî ne tenê hêmanek pasîf di hevsengiyên herêmî de ne; ew bi îradeya xwe ya siyasî û hêza xwe ya rêxistinkirî dibin aktorek bi bandor di hevkêşeya herêmî de.
Perspektîfa ku ji hêla Rêber Apo ve hatî pêşxistin di derketina vê rewşa nû de rolek diyarker lîstiye. Rêber Apo nîşan da ku pirsgirêka Kurd ne tenê meseleya dewletên neteweyî ye; ew bi krîza avahîsaziyê ya li Rojhilata Navîn ve girêdayî ye. Li gorî wî, aştî û aramiya mayînde li Rojhilata Navîn tenê bi yekîtiya demokratîk a gelan mimkun e.
Perspektîfa Neteweya Demokratîk a Rêber Apo modelek siyasî ya alternatîf ji bo modela pevçûna dewleta neteweyî li Rojhilata Navîn pêşkêş dike. Ev model pergalek demokratîk pêşniyar dike ku tê de gel dikarin bi hev re bijîn, li şûna têgeha dewleta yekgirtî.
Şerên ku niha li Rojhilata Navîn diqewimin careke din vê rastiyê nîşan didin. Pêkhateyên dewletê yên navendî yên hişk hem li ser nifûsa xwe zextê dikin û hem jî çavkaniyek sereke ya bêîstîqrariya herêmî ne.
Geşedanên dawî yên li Îranê ev yek hîn zelaltir kir. Êrîşên DYA û Îsraîlê yên li ser Îranê ne tenê bandorê li ser armancên leşkerî dikin, lê di heman demê de bandorê li ser hevsengiya siyasî ya navxweyî ya welêt jî dikin. Di vê pêvajoyê de, Rojhilatê Kurdistanê bûye qadeke jeopolîtîk a girîng. Hêzên Kurd hem di warê hevsengiya navxweyî ya Îranê û hem jî di warê têkoşîna desthilatdariya herêmî de pozîsyonek krîtîk digirin.
Lêbelê, Kurd di vê pêvajoyê de ji xetera ku tenê “hêzek wekîl” bin jî haydar in. Di seranserê dîrokê de, gelek mînak hene ku hêzên mezin Kurdan bikar tînin û dûv re wan terk dikin. Ji ber vê yekê, mijara bingehîn ji bo siyaseta Kurdî ne tenê derfetên leşkerî ne, lê di heman demê de mijara serxwebûna stratejîk e.
Îro, mijara sereke ji bo Kurdan ne ew e ku bibin amûrek ji tu hêzek gerdûnî, lê belê ew e ku îradeya xwe ya neteweyî xurt bikin û di hevkêşeya herêmî de bibin mijarek. Ev tenê bi yekîtiya neteweyî ya Kurd mimkun e.
Parçebûna li çar beşên Kurdistanê qelsiya herî mezin a Kurdan dimîne. Lêbelê, di vê serdema ku Rojhilata Navîn ji nû ve tê şekildan, yekîtiya neteweyî ya Kurd ne tenê hilbijartinek siyasî ye, lê pêdivîyek dîrokî ye.
Îro li Rojhilata Navîn serdemek nû dest pê dike. Şerên enerjiyê, pêşbaziya jeopolîtîk û têkoşînên desthilatdariya gerdûnî sînor û hevsengiyên herêmê ji nû ve diyar dikin. Di vê pêvajoyê de, Kurd an dê bibin yek ji aktorên damezrîner ên vê serdema nû bi îradeya xwe ya neteweyî, an jî dê neçar bimînin ku careke din beşdarî dîrokek ku ji hêla yên din ve hatî nivîsandin bibin.
Dîrokê gelek kêm derfet pêşkêşî Kurdan kiriye.
Hin ji wan ji dest çûn.
Hin jî di xwînê de hatin girtin.
Serhildana mezin a ku niha li Rojhilata Navîn diqewime, careke din ji van astengan eşkere dike.
Ev asteng an dê wekî windahiyek din were derbaskirin,
an jî dê bi saya yekîtiya neteweyî û îradeya rêxistinkirî ya Kurdan veguhere destkeftiyek dîrokî.
Hasan AGAÇ
