Ortadoğu, devlet oluşumundan önce kadim bir tarım bölgesidir. Buna rağmen, binlerce yıldır örgütlenmiş merkezi otorite zemini, bölgede kurulmaya çalışılmıştır. Bu temelde de sürekli olarak Kapitalist Modernitenin, yani Batı’nın (Avrupa’nın) saldırılarına maruz kalmıştır. Çünkü Batı modernitesi, dünyanın birçok ülkesinde kendini dayatmayı ve kabul ettirmeyi başarmıştır. Ancak Ortadoğu’da birçok zorlukla karşılaşmış ve karşılaşmaktadır.
Ortadoğu, devlet olmadan önce kadim bir kültür bölgesidir. Buna rağmen, binlerce yıldır örgütlenmiş merkezi otorite zemini bölgede mevcuttur. Sürekli olarak Batı modernitesinin saldırılarına maruz kalmıştır. Batı modernitesi, dünyanın birçok ülkesinde kendini dayatmayı ve kabul ettirmeyi başarmıştır. Ancak Ortadoğu’da birçok zorlukla karşılaşmış ve karşılaşmaktadır. Çünkü Ortadoğu’nun bu kadim kültürü kolayca değiştirilemez. Bu da Batılı ülkelerin, Ortadoğu’yu kendi ideolojileriyle işgal etmek ve kendilerine bağlamak için sürekli çaba ve planlar içinde olmasına neden olmaktadır.
PEKİ BÜYÜK ORTADOĞU PROJESİ NEDİR?
2001 yılında ABD’deki İkiz Kuleler’e yapılan 11 Eylül saldırılarından sonra geliştirilen bu proje, terörle mücadele adı altında örgütlenmiştir. Projede, Ortadoğu’nun terörizmin, yolsuzluğun ve yoksulluğun kaynağı olduğu belirtilmiş ve bu sorunların çözülmesi gerektiği vurgulanmıştır. Projenin amaçları, siyasi, ekonomik, sosyal, eğitim, güvenlik gibi birçok alanı kapsamaktadır. Uygulama yöntemleri ise askeri müdahale, maddi ve ekonomik destek adı altında oyunlar, diplomatik baskı ve “Özel Savaş” olarak adlandırılan her türlü yumuşak yöntemi içermektedir. Bu çerçevede birçok adım atılmıştır. Bunlardan başlıca örnekler; 2001’deki Afganistan savaşı, 2002’de AKP’nin kurulmasıyla öncülük edilen ılımlı İslam’ın geliştirilmesi, 2003’teki Irak savaşıdır. Ayrıca 2010 yılında “Arap Baharı”nda yaşanan boşlukların kullanılması da bunlara dahildir. Bu adımlar bölgede birçok değişikliğe yol açmıştır. Özellikle ideolojik ve kültürel düzeyde sistemlerin değiştirilmesi söz konusu olmuştur.
BÜYÜK ORTADOĞU PROJESİ’NİN BAŞARISIZLIĞI
Bu alanlarda yürütülen hamlelerde istenen sonuçlar alınamamıştır. Afganistan’da savaş yöntemiyle El Kaide-Taliban’ı bitirememişlerdir. Irak’ta ise BAAS hükümeti yıkıldıktan sonra düzenli bir hükümet kurulamamıştır. Ilımlı İslam modeli de başarılı olamamıştır, çünkü Türk devleti bu rolü üstlenememiş ve Arap ülkeleri arasında bir ağırlık oluşturamamıştır. Bu da Ortadoğu’daki tüm kültürlerin özgün kültürler olduğunu göstermektedir. Bu nedenle dışarıdan, özellikle zorla dayatılan bir kültür kolayca kabul edilmemektedir. Türkiye’de geliştirilen model de Ortadoğu’dan ziyade Batı-Avrupa modeline daha yakındı. Bu yüzden toplumların güvenini kazanamamıştır. Dolayısıyla sınırlarını aşarak tüm Ortadoğu’ya yayılmayı başaramamıştır. Öte yandan, Türk devleti siyasi İslam’ın gücünü gördükten sonra bu gücü kendi planları için kullanmaya çalışmıştır. Yukarda belirttiğimiz örneklerden anlaşılacağı üzere, atılan tüm adımlarda istenen sonuçların alınamadığı açıkça ortaya çıkmıştır. Ancak bu süreç, yeni bir deneyim ve yaklaşım yöntemi ortaya çıkarmıştır. Başka bir deyişle, proje geri çekilmek yerine, yöntemler ve aktörler değiştirilmiş ve değiştirilmeye devam etmektedir.
BÜYÜK ORTADOĞU PROJESİ’NİN YENİLENMESİ
Bu projede yaşanan hatalar ve eksiklikler, çoğunlukla uygulama yani pratik alanında olmuştur. Bu durum, projenin başarısızlığına neden olmuş ve beraberinde yöntemlerin ve aktörlerin değiştirilmesini getirmiştir. Bu değişikliklerden biri, Türkiye’nin yerine bölgede ılımlı İslam’ı temsil etme rolünün Suudi Arabistan’a verilmesidir. Bu yöntem ve aktör değişikliklerine göre:
a-Suudi Arabistan’ın Rolü (Ilımlı İslam’ın Yeni Yüzü)
2016 yılında Muhammed Bin Selman’ın öncülüğünde “Suudi Vizyon 2030” adlı yeni bir proje geliştirildi. Bu proje temelde ekonomik bir projedir ve amacı Suudi Arabistan ekonomisini güçlendirmektir. Proje, ekonomik, sosyal ve eğitim alanlarında değişikliklere dayanmaktadır. Özellikle kadınlara yönelik yaklaşımlarda (Suudi Arabistan’a göre büyük) değişiklikler bu projede hayata geçirilmiştir. Kadınlara yalnız dolaşma özgürlüğü, kurumlarda kadın temsil oranının artırılması, araba kullanma hakkı gibi birçok hak tanınmıştır. Bu, bazı gözlemcilere göre bir devrim olarak nitelendirilmiştir. Başka bir deyişle, Suudi kültürünü genel olarak modernize etmekte ve moderniteye doğru bir adım daha atmaktadır. Bunun amacı, Suudi Arabistan’a yeni bir yüz kazandırmaktır. Türkiye’ye verilen ve belirttiğimiz nedenlerden dolayı başarısız olan misyonu, Suudi Arabistan aracılığıyla tamamlamak ve hayata geçirmektir. Çünkü Suudi Arabistan’ın Arap ülkeleri ve bölgede özel bir yeri vardır. Her zaman İslam’ın kıblesi olarak görülür. Bu nedenle etkisi çok büyük olacaktır. Hem ılımlı bir İslam devleti olacak hem de bunun modeli haline gelecektir.
b-Kapsama veya Entegrasyon Politikası
2001 yılında Taliban’ın ABD’deki İkiz Kuleler’e düzenlediği 11 Eylül saldırılarından sonra, ABD güçleri 7 Ekim’de Taliban’a karşı savaş ilan etti. Bu savaş ve çatışmalar, 2021’de ABD’nin Afganistan’dan çekilmesiyle sona erdi. Çekilmenin temel nedeni, askeri yöntemlerle Taliban’ı yok edememeleriydi. Öte yandan, bazı analistlere göre bu savaş uzadıkça Taliban’ın askeri gücü daha da artıyordu. Bu nedenle farklı politikalara yöneldiler. Sonuç olarak, kapsama veya entegre etme politikası uygulamaya konuldu. Yani, yönetimi sisteme dahil ederek kendilerinin değişmesini ve yumuşamasını sağlamayı amaçladılar. Değişim gündemlerine bir neden olarak, “Biz devletiz ve kendimizi kabul ettirmeliyiz” politikasını benimsediler. Nitekim dönemin ABD Başkanı Joe Biden’ın Afganistan’dan çekilme konusunda söylediği gibi: “Görevimiz bir millet inşa etmek değildi, görevimiz terörü önlemekti.”
c-Hindistan-Ortadoğu-Avrupa Ekonomi Koridoru (IMEC)
2023 yılında Hindistan’daki G20 Zirvesi’nde IMEC projesi duyuruldu. Bu koridor Hindistan’dan başlayarak Birleşik Arap Emirlikleri’ne, oradan Suudi Arabistan’a, ardından Ürdün üzerinden İsrail’e ulaşıyor ve Akdeniz üzerinden Kıbrıs’a, oradan da Yunanistan’a geçerek Avrupa’ya dağılıyor. Bu koridor hem karadan hem de deniz yoluyla düzenlenmiştir. Bu proje ile ticaret hızı yüzde 40 artarken, yol masrafları yüzde 30 azalıyor. Ayrıca, siyasi ve ekonomik alanda güç dengelerinde ciddi değişiklikler yaratıyor.
d-İbrahim Anlaşmaları ve Davut Koridoru
Öte yandan, 2020 yılında İbrahim Anlaşmaları projesi geliştirildi. Bu projenin amacı, İsrail ile bölgedeki ülkeler arasında barış sağlamaktır. Aynı zamanda bu ülkeler arasında ticaretin geliştirilmesi hedeflenmektedir. Ayrıca, İsrail ve bölge ülkelerinin anlaşması, İran ve Türkiye’ye karşı konumlarını güçlendirir. Bu, onların rol ve etkisini de artırır. Bunun yanı sıra, IMEC Enerji Hattı’na bağlı olarak Davut Koridoru üzerinde tartışmalar yürütülmektedir. Bu koridor İsrail’den başlayarak Suriye üzerinden geçer, Fırat Nehri’ne ulaşır ve oradan Güney Kürdistan’a uzanır. Bu koridorun amacı, İsrail’in topraklarını genişletmek, IMEC Koridoru’nu büyütmek ve İsrail ile koridor için bir savunma hattı oluşturmaktır. Şu anda sahada bazı işaretler görülüyor, örneğin Süveyda’daki olaylar. Bu durum, Şam’daki Geçici Hükümet’in İsrail ile anlaşarak Güney Suriye’nin silahsızlandırılmasını ve Süveyda için yerel bir yönetim kurulmasını kabul etmesine neden oldu. Ayrıca, aynı rolü oynayan Tanf üssünün varlığının korunması sağlanıyor.
Her ne kadar aktörler ya da yöntemler değişmiş olsa da, projenin özü aynı kalmış ve amaçlarında herhangi bir değişiklik olmamıştır.
DOSYA 2: Bölgesel Projelerin Yok Edilmesi, Büyük Ortadoğu Projesi ve Ülkelerin Durumu
Asîman SOZDAR
