SOSYAL BİLİMLER YALNIZCA “OLAN”I AÇIKLAMAKLA YETİNMEZ
Sosyal bilimler yalnızca “olan”ı açıklamakla yetinemez. Aynı zamanda “olması gereken”i sorgulamak ve inşa etmekle yükümlüdür. Dolayısıyla olması gereken, doğanın ve toplumun içkin ahlaki-politik çelişkilerinden doğar. Toplumun donmuş çelişkilerden kurtularak yaratması, olması gerekenin zeminidir. Bu, bilimin etik bir sorumluluk taşıması anlamına gelir. Çünkü sosyal bilimin konusu insan ve toplum olduğunda, bu bilgi üretimi doğrudan yaşamı, ilişkileri, anlam dünyasını ve ortak geleceği belirleme gücüne sahiptir. Bu bağlamda yöntem, bilimin etik boyutuyla birlikte düşünülmelidir
İşte bu noktada, alternatif sosyal bilim anlayışı, klasik sosyal bilimlerin nesnelci ve indirgemeci yaklaşımlarını radikal biçimde sorgular. Modernitenin pozitivist bilgi anlayışı, insanı nesneleştirmiş, toplumu da mekanik bir sistem gibi değerlendirmiştir. Bunun sonucu olarak bilgi üretimi, egemen iktidar yapılarının meşruiyet aracına dönüşmüştür. Egemenlik, bu bilgi biçimini araçsallaştırarak hem zihinsel hem toplumsal sömürüye kapı açmıştır. Klasik sosyal bilimler, çelişkiyi nesnelleştirerek etkisizleştirmiş, bireyi tipleştirerek özgür özne olmaktan çıkartmıştır. Alternatif yaklaşım ise çelişkileri çözümleyerek bireyi yeniden etik-özne haline getirmeyi hedefler.
Alternatif sosyal bilim anlayışı ise, toplumsal doğanın özündeki ahlaki ve politik yapıyı esas alır. Bu yaklaşımda bilmek, yalnızca tanımak ve analiz etmek değil, aynı zamanda etik bir yönelim ve politik bir duruştur. Bilmek, hakikate ulaşmanın bir aracı olduğu kadar, özgürlük ve eşitlik için mücadele etmenin de bir zeminidir. Bu nedenle alternatif sosyal bilim, hakikatle bağını koparmayan, ahlaki sorumluluğu temel alan ve toplumu dönüştürmeyi amaçlayan bir bilinç rejimi olarak şekillenir.
Bu nedenle sosyal bilim, sadece bilginin üretim alanı değil aynı zamanda özgürlük, hakikat ve adaletin üretim zeminidir. Sosyal bilim, donmuş olanı çözen, bastırılmış olanı görünür kılan ve özneyi yeniden kuran bir bilinç pratiğidir.
Burada bilginin doğasına dair felsefi bir tartışma da yapılmalıdır. Mutlak bilgi mümkün müdür? Ya da başka bir deyişle, Sosyal bilimlerde mutlak bir hakikate ulaşılabilir mi? Bu noktada Önder Apo’nun “yaşamın mutlak anlamına varılamaz” yönündeki ifadesi son derece belirleyicidir. Yaşam, anlamla sürekli iç içe gelişen ama hiçbir zaman tümüyle kavranamayan bir gerçekliktir. İnsan, bu gerçekliğe ancak izafi olarak yaklaşabilir. Bu izafilik, bilginin daima ilişkisellik içinde üretildiğini, tekil değil çoğul olduğunu, bireysel değil kolektif olduğunu gösterir.
Dolayısıyla bilgi, anlam her zaman eksiktir ve insan, bu eksikliği doğa ve toplumla bütünleşerek tamamlamaya çalışır. Metafizik düzeyde de insan, kendini Tanrısıyla tamamlamaya çalışır. Buradaki izafilik, varlığın bütünsel yapı içindeki özgün kimliğini, yani evrensellik içinde tekillik durumunu ifade eder. Her varlık tekil kimliğiyle evrensel kimlik içinde var olur ve anlam kazanır.
Bu bağlamda temel sorun, insanın hem tekil kimliklerin çoklu anlam-bilme haline, hem de bunların birliği olan evrensel anlam ve bilme düzeyine ulaşıp ulaşamayacağıdır. İnsan söz konusu olduğunda, makro gerçeklik karşısında insan algısının ve farkındalığının oldukça sınırlı kalacağı açıktır. İnsan beyninin bile çok sınırlı bir bölümünü kullanabildiği dikkate alındığında, insanın mutlak bilgiye erişmesi imkânsızdır.
Zaten tüm bilgi insanca inşa edilmiştir. Bu nedenle insan bilgisi her daim yarım ve eksik kalmaya mahkûmdur. Bu durum onun bilgi üretimini izafi ve öznel bir nitelik kazandırır. Fakat bu öznellik, insanın salt bireysel varlığıyla sınırlı olduğu anlamına gelmez. Aksine insan, evrensel ve toplumsal varlıkla ilişki içinde, bütünsellik temelinde bilgi üretir.
Bu yüzden insan bilgisi, hem izafi hem de kolektif bir süreçtir. Bu nedenle insan, çoklu izafi bilme âleminde, ikilemli ve karşılıklılık içinde bilgi üretmek zorundadır. Bilgi ve anlam bu ilişkisellik içinde ortaya çıkar. Bu nedenle hem izafi hem de karşılıklı ilişkilere dayalı, bütüncül bir tarzda bilgi üretmek mümkündür, ancak bu da mutlak bilme hâlini engeller. Mutlak bilgi, varlığın doğasını oluşturan sonsuz potansiyellerin eşzamanlı olarak bilinmesiyle mümkün olabilir ki, bunun imkânsız olduğu ortadadır.
Bu yüzden bilgi ve bilme her zaman yarım kalır. Bu da sosyal bilimler başta olmak üzere tüm bilimlerin mutlak bilgiye ulaşamayacağını ve bilginin sürekli eksik, izafi olacağını gösterir. Zaten toplumsallığın kendisi de bireylerin bu yarım bilme ve oluş halini aşma çabasından doğmuştur. Sürekli anlık sürelerde değişim içinde olan evren, toplum ve insan gerçeğinin mutlak olarak bilinmesi ancak kötü bir metafizik iddia olabilir.
MUTLAK BİLMEK YAŞAMIN SONUNU İFADE EDER
Toplumun hakikate ulaşma süreci, doğada akışkan ve yaratıcı olan çelişkilerin, toplumda dondurulmasıyla kesintiye uğramıştır. Bu donma, bilgiyle hakikat arasındaki bağı koparmış, mutlaklık iddiasıyla bireyi tipleştirmiş, toplumu ise tahakküm nesnesine dönüştürmüştür.
Bu noktada meseleye felsefi düzlemde şöyle de bakılabilir. İnsan açısından mutlak bilmek mi iyidir, yoksa yarım bilmek mi? Mutlak bilmek, yaşamın sonunu ifade eder. Bu, donmuş bir aklı, işlemeyen bir zihni, hayattan zevk almayan, tüm canlılığını kaybetmiş bir varlığı tanımlar. Böyle bir düzlemde yenilik, hareket, değişim, dönüşüm, farklılaşma ve zenginleşme imkânı kalmaz. İnsan metafizik bir karakter taşıdığı için, onun bu yanlarının sosyal bilimin temel inceleme alanı olması gerekir.
Fakat mutlak bilme hâli insanın bu yaratıcı ve değişken doğasını öldürür. Bu da pozitivizmin ‘mutlak bilgi’ yaklaşımıyla insanlığa başına yeniden bela edilmesi anlamına gelir. Buna karşın yarım bilmek, insan için özgürlüğün temel zeminini oluşturur. Yarım bilmek, insan açısından yeniliğin, değişimin, dönüşümün ve zenginleşmenin kapısını açar. İnsan için yaşam bu düzlemde gerçeklik kazanır. Bu yarım bilme hali, sürekli bir arayış hâlidir ve iyiyi, güzeli ve hakikati yaratmanın temel düzlemini oluşturur. Bu düzlemde insan, kendini toplumla ve doğayla tamamlayarak yeni varlık oluşumlarının ortaya çıkmasına ve hayatın zenginleşmesine hizmet eder.
Bu nedenle sosyal bilimler, mutlak bilgiyi değil, toplumsal varlığın ilişkisel, çok boyutlu ve dinamik yapısını anlamayı hedefler. Felsefi tartışmanın amacı da bu doğrultuda olmalıdır. Dolayısıyla mutlak özgürlük arayışı, maddeyi aşan anlam arayışı ve sürekli değişim ve dönüşüm diyalektiğini doğa, toplum ve insanın kendini tamamlama eylemi olarak ele alınmalıdır. Bu anlayışla şekillenen bilgi üretimi, bireyi toplumsal bağlamından, toplumu tarihsel bağlamından ve insanı doğayla olan bağından koparmadan işlemeye ve bütünlüklü bir uyumu sağlamaya götürür. Bu da bilginin bütünsel, ilişkisel ve etik bir form kazanmasını sağlar.
Bundan hareketle, sosyal bilimler, artık yalnızca olguların betimlendiği, deneysel verilerin sıralandığı bir alan değil, toplumun hakikate ulaşma, özgürleşme ve kendini gerçekleştirme potansiyelini açığa çıkaran bir bilinç alanı olarak yeniden inşa edilmelidir. Yöntem, bu inşanın rehberi, etik, onun pusulası, hakikat ise varılacak yön olmalıdır.
İşte bu nedenle, Sosyal bilim paradigması, Önder Apo’nun kavramsallaştırdığı “Hakikatin Rejimi” tanımıyla teorik çerçevesine kavuşur. Bu kavram, hem bilgi üretiminin doğasını hem de bu bilginin toplumsal yaşamdaki işlevini yeniden tanımlar. Hakikat burada salt bir bilgi kategorisi değil, bir yaşam biçimidir. Yani, doğruluğu sadece mantıksal değil, ahlaki, politik ve estetik düzeyde de sınanmış ve pratikte doğruluğu sınanabilir olan bir bilme biçimidir. Bu anlayış, bilginin yaşamdan kopuk soyutlamalarla değil, yaşamla birlikte gelişen bir karşılıklılık ilişkisi içinde oluştuğunu savunur.
Hakikatin Rejimi, bilginin nesneleştirildiği, metalaştırıldığı ve tahakküm aracına dönüştürüldüğü klasik bilgi rejimlerinin tersine, bilginin toplumun özsavunması haline geldiği bir rejimdir. Bilgi artık soyut bir uzmanlık alanı değil, toplumun ortak vicdanı, ortak aklı, ortak hafızası, ortak eylemi, ve ortak tahayyülü olarak kurulur. Bu noktada bilgi, sadece “bilenler”in ayrıcalıklı mülkiyeti değil, “yaşayanlar”ın müşterek kudretidir. Sosyal bilimi böylesi bir bilme etiğiyle inşa etmek, onu radikal biçimde demokratikleştirmek anlamına gelir. Çünkü donmuş bilgi, krizi sürekli yeniden üretirken, ilişkisel bilgi, özgürlük potansiyelini harekete geçirir.
Bilgi ve bilginin doğasına ilişkin yaklaşımımızı somutlaştırmak gerekir. Modern pozitivist bilimde, bilgi, nesnel dünyanın gözlenmesi ve ölçülmesiyle elde edilen, değişmeyen, sabit ve evrensel doğrulardır. Burada bilgi, doğadan veya toplumdan dışarıdan alınır ve özne-nesne bir birinden ayrıdır. Bilginin amacı, doğayı ve toplumu kontrol etmek, ele almak ve hükmetmektir.
Sosyal bilim paradigmasına göre, bilgi, doğa, toplum ve insan arasındaki ilişkiler içinde, anlam kurarak üretilen, yaşayan değişen ve etik-politik sorumluluk taşıyan süreçtir. Bu nedenle bilgi, ilişkiseldir, özne-nesne birbirine bağlıdır, bilgi, yaşamla birlikte akar ve yeniden kurulur. Dolaysıyla sosyal bilim paradigmasının anlayışında bilgi, özgürlük, anlam ve toplumsal dönüşümün Özsel bir parçasıdır.
Bu yönüyle sosyal bilim paradigması, kapitalist modernitenin bilgiyle kurduğu, çarpıtılmış, istismara uğratılmış tüm ilişki biçimlerini eleştiriye tabi tutar. Çünkü modernitenin bilgisi, nesneleştirme ve iktidar üretme amacıyla inşa edilmiştir. İnsan, doğa ve toplum bu bilme biçimi içinde yalnızca işlenebilir birer veri haline getirilmiş, özne olma yetileri ellerinden alınmıştır. Bu nedenle sosyal bilim, klasik bilgi anlayışını değil, yaşayan bilgelik modelini esas almalıdır.
Burada Önder Apo’nun yaklaşımı çok daha netleşir. Ona göre bilgi, bir iktidar aracı değil, özgürlük aracıdır. Bilmek, iktidar kurmak için değil, toplumun gelişimini engelsiz yol açmak, kendi iç gelişim yasalarıyla değişip dönüşmek, dolayısıyla özgürleştirmek, güzelleştirmek ve anlam katmak için vardır. Bilgi, iktidar değil, yaşamı onarma sanatıdır. Bu ise sosyal bilimlerin doğrudan yaşamla, toplumla, doğayla ve hakikatle bağ kurması gerektiği anlamına gelir.
Öte yandan, sosyal bilimler yalnızca tarihsel verileri, ekonomik göstergeleri ya da siyasi süreçleri açıklamakla da yetinemez. Asıl görevi, bu süreçlerin arkasındaki zihniyet yapısını, kültürel kodları, ontolojik kabulleri ve epistemolojik yönelimleri analiz etmektir. Zira hiçbir ekonomik model, hiçbir siyasal yapı ve hiçbir toplumsal düzen, üzerinde yükseldiği zihniyet formasyonundan bağımsız değildir.
Tam da bu nedenle, sosyal bilim paradigma anlayışı zihniyetle ilgilenmek zorundadır. Çünkü zihniyet, toplumsal yaşamın en derin, en etkili ama aynı zamanda en görünmez düzeyidir. Zihniyetin dönüşümü olmadan toplumsal dönüşüm de mümkün değildir. Bu bağlamda, sosyal bilimin görevi yalnızca mevcut zihniyeti teşhir etmek değil, aynı zamanda yeni bir zihniyet inşasının yollarını açmaktır. Bu da sosyal bilimi sadece analiz yapan değil, aynı zamanda kurucu, dönüştürücü ve yaratıcı bir alana dönüştürür.
Toplumu yalnızca sınıflar, üretim ilişkileri veya devlet biçimleriyle açıklamak indirgemeci bir yaklaşım olur. Toplumun ahlaki, politik, duygusal, estetik, kültürel ve sembolik yapıları da en az maddi yapıları kadar önemlidir. Sosyal bilim paradigması işte bu çok çeşitlilığı esas alır. Bu anlamda sosyal bilim artık sadece açıklayan değil, anlam kuran, hakikati örgütleyen, anlamın estetik inşasını gerçekleştiren bir akıl-duygu halidir.
Bu açıdan bakıldığında sosyal bilim, epistemolojik bir devrim yapmak zorundadır. Bu devrim, bilginin tanımını, üretim sürecini ve toplumsal işlevini kökten değiştiren bir devrimdir. Bilginin merkezine artık özne olarak toplum konulmakta, bu toplumun içinde de kadının yaratıcı-oluşturucu varlığı merkezîleştirilmektedir. Çünkü toplumun varoluş dinamiğini belirleyen asli unsur kadın olduğu gibi, bilginin doğasını belirleyen etik ve estetik hassasiyetler de kadının toplumsal doğasında içkindir.
Bu nedenle Önder Apo, kadın özgürlükçü bir bakış açısını sosyal bilimin temel ilkesi haline getirir. Bu yalnızca bir toplumsal cinsiyet duyarlılığı değil, bilginin ahlaki, estetik ve özgürlükçü zemininin yeniden tanımlanmasıdır. Kadının epistemolojik merkeze alınmadığı hiçbir sosyal bilim anlayışı özgürleştirici olamaz. Kadın burada bilginin nesnesi değil, bilginin ahlaki öznesidir. Kadının bilgi öznesi olarak merkeze alınması, aynı zamanda toplumsal çelişkilerin donduğu erkek egemen zihniyetin çözülmesi ve yeniden akışkan kılınması anlamına gelir.
Bu noktada sosyal bilimlerin diline de müdahale gerekir. Çünkü dil, yalnızca bir anlatım aracı değil, aynı zamanda bir düşünce biçimidir. Dilin eril, iktidarcı, egemenlikçi, indirgemeci yapısı değiştirilmeden sosyal bilimler özgürleştirilemez. Sosyal bilim paradigması, bu nedenle dili de yeniden kurmak zorundadır. Bu yeni dil, hiyerarşisiz, tahakümsüz özgürlükçü, demokratik, toplumcu ve çok sesli bir dile dayanmalıdır. Çünkü ancak bu şekilde bilginin üretimi kolektifleşebilir, toplumun tüm kesimleri bu bilgi üretim sürecine katılabilir.
Bütün bunlar gösteriyor ki sosyal bilimler artık klasik akademik disiplinler, iktidar kapanları ve eril zihniyetinin çarpıtıcı, istirmacı yapılar olarak ele alınamaz. Sosyal bilim artık bu yanlış kurgulama ve yönlendirmeye karşı bir mücadele alanıdır. Toplumu anlamak için değil, toplumu dönüştürmek için vardır. Hakikati ortaya çıkarmak için değil, hakikati yaşamak için vardır. Bu yönüyle sosyal bilimler, yeni bir yaşam rejiminin düşünsel zeminini oluşturmakla yükümlüdür.
Bu bağlamda sosyal bilim, sadece epistemolojik bir sorun değil, aynı zamanda etik, ontolojik ve politik bir sorumluluk alanıdır. Sosyal bilim paradigması, toplumun hakikatle, doğayla ve kendisiyle olan ilişkisini yeniden kurma mücadelesidir. Bu, bir bilgi üretimi değil, aynı zamanda bir özgürlük inşasıdır. Bilgi, toplumun kendini tanıma, yeniden kurma ve savunma gücüne dönüşmelidir. İşte bu nedenle sosyal bilim, bir Öz savunma bilimi haline gelir. Çünkü öz savunma bilimi, donmuş yapıları çözerek, toplumun yeniden nefes alabileceği özgürlükçü bir bilgi atmosferi yaratmanın adıdır.
Önder Apo’nun “özsavunma” kavramsallaştırması, yalnızca askeri değil, zihinsel, kültürel ve bilimsel düzeyde de bir meşru savunmayı ifade eder. Sosyal bilimler, bu anlamda toplumun kendini tanıma, değerlendirme, eleştirme ve yeniden inşa etme sürecinin aracı olmak zorundadır. Bu görev, aynı zamanda sosyal bilimin devletsiz toplumun hafızası, etiği ve yaratıcısı olduğu anlamına gelir.
Klasik sosyal bilimler, bilimi devletle, iktidarla, eril zihniyetle özdeşleştirmiştir. Toplumu anlamak, çarpıtmak, istirmar etmek, onu yönetmek ve denetlemek için bilgi üretmiştir. Bu bilgi toplumun öznesine değil, devletin nesnesine dönüşmüş bir toplum tahayyülüne hizmet etmiştir. Sosyal bilim, artık bu işlevi terk etmeli, bilginin toplumsal denetimini topluma devretmelidir. Bu, bilginin metalaşmasına ve akademik kast sistemine karşı bir radikal eleştiri ve kopuş biçimidir.
SOSYAL BİLİMLER BİR TÜR KOLEKTİF BİLİNÇ ÜRETİMİDİR
Sosyal bilimin bir diğer özgürleştirici özelliği, zaman ve mekân algısıyla ilgilidir. Klasik sosyal bilimler zamanı doğrusal, mekânı ise durağan kabul eder. Oysa toplumlar döngüsel, sıçramalı ve çok çeşitli bir zaman-mekân içerisinde var olurlar. Bu nedenle sosyal bilim paradigması, zaman ve mekânı da yeniden düşünmek zorundadır. Toplumsal hafıza, mekânsal aidiyet, zamansal süreklilik gibi boyutlar ancak bu çoklu zaman-mekân algısıyla bütünlüklü olarak anlaşılabilir.
Bu bağlamda sosyal bilimlerin geleceği, toplumun hafızasını, vicdanını, anlam dünyasını ve hayal gücünü örgütleyen bir çaba olmaktan geçer. Sosyal bilimler bir tür kolektif bilinç üretimidir. Bu bilinç, salt verili ve akademik bilgiyle değil, tarihsel toplum bilgeliğiyle, kadın bilinciyle, doğa ile uyumlu yaşam deneyimiyle ve demokratik değerlerle harmanlanarak oluşur.
Sonuç Olarak; Sosyal bilimler, klasik pozitivist anlayışın dar sınırlarından çıkarılarak, insanın ve toplumun özgürlük potansiyelini açığa çıkaracak şekilde yeniden inşa edilmelidir. Bu yazıda yapılan çözümlemeler göstermektedir ki, sosyal bilim yalnızca nesnel olguları açıklamakla yetinemez, asıl görevi toplumsal doğanın etik, ahlaki ve politik dinamiklerini ortaya koymak ve insanın özgür yaşamla bütünleşmesine rehberlik etmektir.
Bu bağlamda, İmmanuel Wallerstein’ın sosyal bilimlerin amacı hakkındaki tereddütleri dikkat çekicidir. Wallerstein, “sosyal bilimlerin amacı iyi-kötü ayrımı yapmak mı, doğru-yanlış ayrımı yapmak mı?” sorusunu gündeme getirerek, aslında modern sosyal bilimlerin yaşadığı epistemolojik krizi görünür kılmıştır. Onlara göre, iyi-kötü kavramlarını bilimin dışına atılmıştır. Çünkü ‘öznel’, ‘duyusal’ ve ‘rasyonel olmayan’ kavramlardır bunlar. Ancak ileri düzeyde de olsa Wallerstein, hisetme anlamında bu belirsizliği yalnızca tespit etmekle kalmış, onu aşacak devrimci bir perspektif geliştirememiştir. Bunun temel nedeni, onun bilim anlayışının hâlâ Avrupa merkezli sol akademik ve iktidarın sınırların ötesine geçememesi ve sosyal bilimleri politik bir özgürlük inşası aracı olarak kavrayamamasıdır.
Dolayısıyla bu gelenek, sosyal bilimin hala bir ölçüde ‘tarafsız gözlem’ ‘uzaktan analiz’ ‘veri toplama’ gibi pozitivist metodolojilerle sınırlıyor. Bundan dolayı ister sol kanat akademik gelenek olsun ister yeni postmodern akademik gelenek olsun iyi niyetli, güçlü analizlere sahip olan düşün insanlarının iktidar ve akademik yapıdan tam olarak kopamadıkları bir gerçektir.
Pozitivist metodoloji, bilginin en tarafsız hali olduğunu iddia ederek gözlemcinin dışarda ve nötr olması gerektiğini savunur. Yani bilgiyi nesnelleştirerek, yaşamı dışsallaştırarak ve veriyi ölçülebilir formlarda biriktirerek hakikate ulaşmayı hedeflemiştir. Oysa sosyal bilim paradigma metodolojisi, hakikatin ilişkide doğduğunu, içkin katılım olmadan bilginin sahici olmayacağını söyler. Dolayısıyla yaşamla ilişkiselik, varlık ilişkidir, Karşılıklı bağlılık ve etkileşim söz konusudur. Yaşamın içinden, gözleyen-gözlenen bütünlüğü ve iç içeliği— içinde kurmak, bilgiyi üretimde içkin katılımı esas almayı ve veriyi anlam inşa sürecinin bir parçası kılarak hakikati yeniden üretmeyi amaçlayarak, bilgiyi, etik-politik sorumlulukla üretir.
Bundan dolayı İyi-kötü ayrımını yalnızca dinlerin alanına terk etmek ve bilimi salt doğru-yanlış eksenine hapsetmek, modern pozitivist zihniyetin en tipik yansımasıdır. Oysa sosyal bilim paradigması, etik, estetik, demokratik ve politik bir bilinçle yapılmalıdır, yalnızca olguların tarafsız tespiti değil, toplumsal özgürlüğün ve etik düzenin geliştirilmesi temel hedef olmalıdır. Bu nedenle sosyal bilim, ahlaki-politik değerleri merkeze almaksızın düşünülemez.
Bununla birlikte, bilginin doğası da bu çerçevede yeniden tanımlanmalıdır. Klasik pozitivist bilim, bilgi üretiminde gözleyen ile gözlenen arasında mutlak bir mesafe varsaymıştır. Ancak modern kuantum fiziği, bu varsayımı kökten sarsmıştır. Kuantum düzleminde, gözleyen ve gözlenen nesne birbirinden bağımsız değildir, gözlemci, gözlediği olguya müdahale eder ve onu değiştirir. Sosyal bilimlerde de bu gerçeklik daha belirgindir. Bilim insanı, gözlemlediği toplumsal olgudan bütünüyle ayrılamaz. Her gözlem, bir yorumdur, her analiz, bir değer yargısı içerir, değiştiği kadar dönüştürür, dönüştürdüğü kadar da değişir.
Bu gerçeklik, sosyal bilimlerde “nesnellik” iddiasını da sorunlu hale getirir. Gerçek anlamda bir nesnellik, insanın kendi tarihinden, kültüründen, değerlerinden ve toplumsal bağlarından soyutlanarak bilgi üretmesiyle değil, bu bağların bilincinde olarak, onların farkında bir özne olarak bilgi üretmesiyle mümkündür. Sosyal bilimcinin kendi değerlerinden soyutlanmış bir gözlemci olması imkânsızdır, aksine bilim insanı, kendi değer dünyasını fark etmeli, bunu açık bir şekilde analiz etmeli ve bilgi üretimini buna göre sorumlu bir bilinçle gerçekleştirmelidir.
Dolayısıyla toplumu araştıran bir gözlemci, ister istemez kendi değer yargılarını, tarihsel konumunu, kültürel kodlarını bu sürece taşır. Bu nedenle sosyal bilimler, mutlak nesnellik iddiasını terk etmek zorundadır. Sosyal bilim paradigması, bu noktada devrimci bir kırılma yaratır. Nesnellik, artık diyalektik, devingen ve dönüşümcü bir nitelik taşır. Nesnellik, bu bağlamda, etik, politik ve demokratik bir taraflılığı, yani yaşamdan, özgürlükten, eşitlikten yana bir konum alışla anlam kazanır.
Sosyal bilim paradigma anlayışı nesnellik kavramında büyük bir kırılma ve değişim yaratması oldukça önemlidir. Klasik bilimde nesnellik, özne ve nesne arasında mutlak bir ayrım kurarak, bilgiyi dışsal, tarafsız ve değişmez bir gerçeklik olarak sunar. Hakikati, gözlemcinin dışında ve ondan bağımsız bir yerde sabitlenmiş olarak görür.
Sosyal bilim paradigması, nesnellik, öznenin yaşamla kurduğu ilişkiler içinde, etik-politik sorumluluk taşıyarak hakikate yaklaşmasıdır. Gerçek nesnellik, yaşamın çoklu ilişkiler ağını kavrayabilmek ve bilgiyi iktidar ilişkilerinden arındırarak üretmektir. Nesnellik, soğuk tarafsızlık değil, özgürlük ve anlamla sorumlu bir hakikat duruşudur. Dolayısıyla nesnellik, yaşamla ilişkili, özgürlükle sorumlu ve etikle yoğrulmuş bir hakikati vardır, dışsallaştırıcı ve gözlemcilik ile değil, iç içelikle anlar, kavrar ve karşılıklı değişim-dönüşümlerle özgürleşir.
İYİ-KÖTÜ, DOĞRU-YANLIŞ İKİLEMLERİ
Bu nedenle, sosyal bilimlerin amacı yalnızca birey ve toplumsal olguları açıklamak değildir. Sosyal bilim, açıklamanın ötesinde, özgürlüğü büyüten, toplumsal yapının etik ve politik temelini güçlendiren bir bilme ve dönüştürme çabası olmalıdır. Sosyal bilim, toplumun tarihsel olarak oluşmuş olan ahlaki ve politik yapısını görünür kılmalı, bu doğanın bozulmasını, devletleşmesini, iktidarlaşmasını ve erkek egemen zihniyet düzenini eleştirerek, toplumun özgürlükçü evrimini destekleyerek, örgütlü bir biçimde yol açmalı ve bu değişime birlikte eşlik etmelidir.
Sosyal bilimler, bu yönüyle, sadece doğru-yanlış ayrımlarını teknik olarak yapan bir faaliyet değildir, doğanın dönüşüm dilini, toplumu var eden, yaşatan değerleri, ahlaki ilkeleri ve özgürlük iradesini bilgi üretiminin merkezine alan bir etkinliktir. Bu anlamda sosyal bilimlerin amacı, bilgiyi yalnızca tanımlamak değil, onu özgürlük, eşitlik ve etik anlamında demokratik toplum inşası sürecine hizmet edecek şekilde değerlendirmektir. Wallerstein’ın çözemediği iyi-kötü, doğru-yanlış ikilemleri de bu bakış açısıyla aşılabilir. Bilim insanı, toplumsal gerçeklik içinde yer alan bir özgürlük ve etik öznesi olarak, bilgi üretiminde hem epistemolojik hem de ontolojik sorumluluk taşır.
Bu çerçevede sosyal bilim paradigması bilgiyi de kökten değiştirmektedir. Klasik sosyal bilimler, bilgiyi mutlak, nesnel ve kesin bir veri olarak ele alırken, sosyal bilim paradigması, bilginin izafi ve ilişkisel doğasını merkeze alır. Bilgi, bakan ve bakılan, gözleyen ve gözlenen arasındaki karşılıklı etkileşim içerisinde, kolektif bir süreç olarak ortaya çıkar. Dolayısıyla hiçbir bilgi nesnel mutlaklık taşımaz, her bilgi, bir tarihsel toplum biçimin bir etik, politik duruşun ürünüdür. Sosyal bilim paradigması bu açıdan bilginin, düşüncenin izafiliği yalnızca epistemolojik bir iddia değil, aynı zamanda ontolojik bir gerçekliktir. Yaşamın kendisi, mutlak bir düzen ya da kaotik bir dağınıklık, düzensizlik değil, sonsuz bir düzenleme potansiyelidir. Bu bağlamda insanın bilgisi her zaman yarım kalır, sürekli bir arayışın içinde devinir. Bu eksiklik hali, insanı özgürlüğe, yaratıcılığa ve yeni anlamlar inşa etmeye zorlayan temel dinamiklerden biridir.
Sosyal bilim paradigması, klasik sosyal bilim anlayışının epistemolojik ve metodolojik sınırlarını aşarak, bilgiyi özgürleştirici bir süreç olarak kavramamıza olanak tanır. Bu paradigma, bilimsel bilginin yalnızca açıklayıcı değil, dönüştürücü olması gerektiğini savunur. Bilim insanı, toplumsal gerçekliğin pasif bir gözlemcisi değil, onun özgürleşme sürecinin aktif bir öznesidir.
Bu bağlamda, toplumsal doğanın temel krizi, yalnızca iktidar ya da epistemolojik düzeylerde değil, çok daha derin bir düzeyde, doğanın asli diyalektiği olan eril-dişil karşıtlığının donmasıyla ilgilidir. Doğada sorun yaratmayan bu zıtlık, toplumsal düzlemde dondurulup hiyerarşiye dönüştüğünde tüm diğer çelişkiler bu temel çarpılmanın yansıması olarak ortaya çıkar. Mülkiyet, iktidar, savaş, tahakküm ve şiddet bu donmuş ikiliğin kriz formasyonlarıdır. Dolayısıyla sosyal bilimlerin esas görevi, bu donmuş zıtlığı çözmek, yeniden akışkan ve tamamlayıcı hale getirmek ve toplumun varlık dengesini bu çözülmüş ikilik üzerinden yeniden inşa etmektir.
Bu bağlamda sosyal bilimlerin amacı, hem toplumu anlamak hem de onu etik-politik bir özgürlük düzleminde yeniden kurmaya katkı sunmaktır. Bu amaç doğrultusunda geliştirilen her bilgi, yalnızca olguları tanımlamakla kalmaz, aynı zamanda eşitsizliğe konu olan tüm zihniyet ve yapıların aşılmasıyla, adil-özgür, barış ve demokratik toplum paradigmasının yaşamsallaşması için yol gösterici bir güç haline gelir.
Hakkı TEKİN
