\t\t\t\t\t\t\t ![](\"http:\/\/lekolin.org\/wp-content\/uploads\/2020\/03\/3563-1.jpg\")
\n\t\t\t\t\t\t<\/div>\n
\t\t\t\t\t\tKO\u00c7G\u0130R\u0130 \u0130SYANI<\/strong><\/p>\n \u0130syan \u00f6ncesi durum<\/strong><\/p>\n Ko\u00e7giri’nin en g\u00fc\u00e7l\u00fc feodal ailesi Mustafa Pa\u015fa, o\u011fullar\u0131 Ali\u015fan ve Haydar Bey’lerin \u0130stanbul’la ili\u015fkileri vard\u0131r. O d\u00f6nemde ayd\u0131n olarak tan\u0131n\u0131yorlar. Ali\u015fer Bey, Mustafa Pa\u015fa ailesine yak\u0131n ve Dersim’de etkinli\u011fi olan birisidir. 1. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’nda Erzincan’a kadar gelen Rusya Ordusu \u00f6nde gelenleriyle, K\u00fcrt haklar\u0131 konusunda g\u00f6r\u00fc\u015fmeler yapm\u0131\u015ft\u0131r. Ko\u00e7giri \u00f6nderlerinin \u0130stanbul’daki K\u00fcrdistan Teali Cemiyeti ile organik ili\u015fkileri de mevcuttur. Bu y\u00f6renin K\u00fcrt \u00f6nderleri, Sevr Antla\u015fmas\u0131 ve K\u00fcrtlere getirdi\u011fi haklardan haberdard\u0131rlar. \u0130stemlerini yaz\u0131l\u0131 olarak \u0130stanbul’daki t\u00fcm d\u00fcnyan\u0131n tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 Osmanl\u0131 Devleti y\u00f6neticilerine de\u011fil de Ankara H\u00fck\u00fcmeti’ne sunarlar. T\u00fcrklerle birlikte ya\u015famak istediklerini belirtmi\u015f, K\u00fcrt okullar\u0131 ve K\u00fcrt memurlar\u0131 ile tutuklu K\u00fcrtlerin serbest b\u0131rak\u0131lmalar\u0131 \u00f6nde gelen\u00a0 istemleri olmu\u015ftur. Ankara Millet Meclisi H\u00fck\u00fcmeti’ne Sevr Antla\u015fmas\u0131yla K\u00fcrtlere tan\u0131nan haklar\u0131n uygulamaya konulmas\u0131n\u0131 isteyen telgraflar \u00e7ekilir.<\/p>\n \u0130syan\u0131n ba\u015flamas\u0131<\/strong><\/p>\n Ayaklanma,\u00a0 Ko\u00e7giri A\u015firet Reisi Ali\u015fan Bey ve Baytar Nuri \u00f6nderli\u011finde ba\u015flar. Ankara H\u00fck\u00fcmeti Ali\u015fan Bey\u2019i kazanmak i\u00e7in Sivas Milletvekilli\u011fini teklif eder. \u0130lk \u00f6nce kabul etmesine ra\u011fmen, Baytar Nuri\u2019nin bask\u0131s\u0131 ile vazge\u00e7er. Baytar Nuri de kendisine Ali\u015fan Bey arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile teklif edilen milletvekilli\u011fi teklifini reddeder. <\/p>\n Ayaklanmac\u0131lar haz\u0131rl\u0131klar\u0131n\u0131 tamamlay\u0131nca ilk sald\u0131r\u0131lar\u0131n\u0131 1921 Temmuz\u2019unda bir karakola d\u00fczenlerler. Ankara H\u00fck\u00fcmeti, \u00e7at\u0131\u015fmay\u0131 \u00f6nlemek amac\u0131yla Ko\u00e7giri A\u015firet Reisi Ali\u015fan Bey\u2019i Refahiye Kaymakam Vekilli\u011fi\u2019ne, karde\u015fi Haydar Bey\u2019i de \u00dcmraniye Bucak m\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne atar.\u00a0 Mustafa Kemal her iki karde\u015fin de ayaklanman\u0131n gizli liderleri oldu\u011funu bildi\u011fi i\u00e7in bu taktikle iki lideri kazanmak ister. <\/p>\n \u00a0Dersim’de de K\u00fcrt a\u015firet \u00f6nderleri milletvekili olarak “atanarak”, K\u00fcrtlerin birlikte hareket etmeleri \u00f6nlenmek istenir. Me\u00e7o A\u011fa, Diyap A\u011fa, Ahmet Ramiz ve Hasan Hayri Bey, M. Kemal’in atad\u0131\u011f\u0131 ilk Dersim mebuslar\u0131d\u0131r. Ko\u00e7giri ve \u00e7evresinde ikinci derecedeki beyler de kolayca elde edildiler. <\/p>\n Ko\u00e7giri \u0130syan\u0131\u2019n\u0131n ba\u015flang\u0131\u00e7 tarihi sadece Yunan ilerleyi\u015fine de\u011fil ayn\u0131 zamanda Londra ve San Remo Konferanslar\u0131\u2019na da denk gelir. Ankara H\u00fck\u00fcmeti b\u00f6ylece s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n Ko\u00e7giri \u0130syan\u0131\u2019n\u0131n liderlerinden Baytar Nuri isyan program\u0131n\u0131 \u015fu \u015fekilde a\u00e7\u0131klar:<\/em><\/strong><\/p>\n \u201c\u0130lk \u00f6nce Dersim\u2019de K\u00fcrt istiklali ilan edilecek, Hozat\u2019a K\u00fcrdistan bayra\u011f\u0131 \u00e7ekilecek, K\u00fcrt milli kuvveti Erzincan, Elaz\u0131\u011f ve Malatya istikametlerinden Sivas\u2019a do\u011fru hareket ederek Ankara H\u00fck\u00fcmeti\u2019nden K\u00fcrdistan istiklalinin tan\u0131nmas\u0131n\u0131 isteyecekti. T\u00fcrkler bu iste\u011fi kabul edeceklerdi. \u00c7\u00fcnk\u00fc iste\u011fimiz silah kuvvetiyle desteklenmi\u015f olacakt\u0131. <\/p>\n Ayaklanma b\u00fcy\u00fcr ve isyanc\u0131lar Ankara H\u00fck\u00fcmeti\u2019ne bir muht\u0131ra yollarlar. Telgraf yoluyla iletilen muht\u0131ra \u015fu maddelerden olu\u015fmaktad\u0131r:<\/strong><\/em><\/p>\n 1-\u0130stanbul H\u00fck\u00fcmeti\u2019nce kabul edilen K\u00fcrdistan \u00f6zerkli\u011finin Ankara H\u00fck\u00fcmeti\u2019nce de tan\u0131n\u0131p tan\u0131nmayaca\u011f\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131klanmas\u0131<\/p>\n 2-K\u00fcrdistan \u00f6zerk y\u00f6netimi konusunda Mustafa Kemal h\u00fck\u00fcmetinin ivedi yan\u0131t vermesi<\/p>\n 3-Elaz\u0131\u011f, Malatya, Sivas ve Erzincan cezaevlerindeki K\u00fcrtlerin hemen sal\u0131verilmesi<\/p>\n 4-K\u00fcrt \u00e7o\u011funlu\u011fu bulunan illerden T\u00fcrk memurlar\u0131n\u0131n \u00e7ekilmesi<\/p>\n 5-Ko\u00e7giri y\u00f6resine g\u00f6nderilen birliklerin geri \u00e7ekilmesi<\/p>\n K\u00fcrtler buna ek olarak da 25 Kas\u0131m 1920 tarihinde Bat\u0131 Dersim A\u015firetleri reisleri ad\u0131na TBMM\u2019ye \u015fu \u015fekilde ba\u015fvurur:<\/p>\n \u201cSevr Antla\u015fmas\u0131 gere\u011fince Diyarbak\u0131r, Elaz\u0131\u011f, Van ve Bitlis illerinde ba\u011f\u0131ms\u0131z bir K\u00fcrdistan kurulmas\u0131 gerekiyor. Bu nedenle bu olu\u015fturulmal\u0131d\u0131r. Yoksa bu hakk\u0131 silah zoruyla almaya mecbur kalaca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 beyan ederiz. <\/p>\n Ayaklanman\u0131n b\u00fcy\u00fcmesi \u00fczerine Merkez Ordusu Komutan\u0131 Nurettin Pa\u015fa ve Topal Osman Komutas\u0131ndaki G\u00f6resin Alay\u0131 b\u00f6lgeye sevk edilir. 11 Nisan 1921 g\u00fcn\u00fc ayaklanmac\u0131lar\u0131n \u00fcst\u00fcne y\u00fcr\u00fcr. Merkez Ordusu ve K\u00fcrt a\u015firetleri aras\u0131nda b\u00fcy\u00fck ve kanl\u0131 \u00e7at\u0131\u015fmalar sonucunda 17 Haziran 1921 g\u00fcn\u00fc ayaklanma tamam\u0131yla bast\u0131r\u0131l\u0131r.\u00a0 <\/p>\n Sonu\u00e7 <\/strong><\/p>\n Olduk\u00e7a ileri ve kararl\u0131 K\u00fcrt istemleri ta\u015f\u0131mas\u0131na kar\u015f\u0131n, bu hareket de b\u00fcy\u00fck zaaflar ta\u015f\u0131yordu. K\u00fcrt kimli\u011fi, a\u015firet ve y\u00f6re kimli\u011fini \u00e7ok a\u015famad\u0131. Geni\u015f K\u00fcrt kitlelerine ula\u015famad\u0131 ve b\u00f6yle bir \u00e7aba da g\u00f6sterilemedi. Merkez Ordusu Kumandan\u0131 Sakall\u0131 Nurettin Pa\u015fa ve Laz Topal Osman’\u0131n sert \u00f6nlemleri ile bir soyk\u0131r\u0131m uyguland\u0131. Ko\u00e7giri a\u015firetinden bir\u00e7ok kimse s\u00fcrg\u00fcn edildi. Kayseri’nin Sar\u0131z il\u00e7esinde ya\u015fayan Alevi K\u00fcrtlerin hemen hemen t\u00fcm\u00fc Ko\u00e7giri g\u00f6\u00e7menleridir. <\/p>\n Nuri Dersimi isyan\u0131n sonucunu \u015f\u00f6yle de\u011ferlendiriyordu. “Ko\u00e7giri K\u00fcrt \u0130stiklal Sava\u015f\u0131, K\u00fcrdistan istiklal sava\u015f\u0131n\u0131n bir merhalesiydi, onunla bir meydan muharebesi kaybetmi\u015ftik fakat sava\u015f bitmemi\u015fti. Biz son zaferi kazanaca\u011f\u0131m\u0131za inanm\u0131\u015f ve iman getirmi\u015ftik. Arzu ve inanc\u0131m\u0131za hi\u00e7 bir \u015fekilde halel gelmemi\u015ftir.” <\/p>\n Sivas S\u0131k\u0131y\u00f6netim Mahkemesi Ali\u015fan Bey, Haydar Bey, Ali\u015fer Bey ve Zarife ile ayr\u0131ca 95 isyanc\u0131y\u0131 idama, 180 isyanc\u0131y\u0131 ise 5 y\u0131l ile m\u00fcebbet hapis aras\u0131nda de\u011fi\u015fen cezalara mahk\u00fbm eder. <\/p>\n Ko\u00e7giri isyan\u0131n\u0131n bast\u0131r\u0131lmas\u0131ndan sonra Ankara Meclisindeki K\u00fcrt milletvekilleri Ordu Komutan\u0131 Nurettin Pa\u015fa\u2019n\u0131n halka zulmetti\u011fi, gereksiz yere kan d\u00f6kt\u00fc\u011f\u00fc gerek\u00e7esiyle ola\u011fan\u00fcst\u00fc ve gizli bir oturum talep ederler. <\/p>\n AZAD\u0130 CEM\u0130YET\u0130\u00a0\u00a0\u00a0 <\/strong><\/p>\n T\u00fcrk Kurtulu\u015f sava\u015f\u0131 ba\u015far\u0131ya ula\u015f\u0131nca verilen s\u00f6zler bir yana b\u0131rak\u0131larak K\u00fcrtl\u00fck faaliyetinde bulunan ki\u015fi ve kurulu\u015flar silinmeye ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131. Ancak 1923\u2019te merkezi Erzurum olmak \u00fczere yeni bir \u00f6rg\u00fct 8. Kolordu b\u00f6lgesinde kuruldu. \u201cAzadi ad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan bu yeni cemiyetin \u00e7ekirde\u011fini eski Hamidiye Alaylar\u0131 subaylar\u0131 ile T\u00fcrk ordusundaki baz\u0131 K\u00fcrdistanl\u0131 subaylar olu\u015fturmaktayd\u0131. <\/p>\n Azadi Cemiyeti\u2019nin liderleri Cibran A\u015fireti a\u011falar\u0131ndan Halit Bey ile Bitlis beylerinden Yusuf Ziya Beydi. Halit Bey, Abdulhamid\u2019in Hamidiye Ordusu i\u00e7in kurdu\u011fu a\u015firet mekteplerine devam etmi\u015fti. Bu y\u00fczden a\u015firet liderlerinin \u00e7o\u011fundan b\u00fcy\u00fck sayg\u0131 g\u00f6r\u00fcyordu. D\u00fczenli orduda albayd\u0131. G\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc e\u011fitimden dolay\u0131 di\u011fer K\u00fcrt liderlerinden daha \u00e7ok milliyet\u00e7iydi. Yusuf Ziya Bey ise Bitlis\u2019te b\u00fcy\u00fck n\u00fcfuzu olan biriydi. Ankara Meclisine Bitlis milletvekili se\u00e7ilmi\u015fti. B\u00f6ylece bolca seyahat edebiliyor ve \u015f\u00fcphe uyand\u0131rmadan pek \u00e7ok ki\u015fiyle temas kurabiliyordu. Cibranl\u0131 Halit Bey, K\u00fcrt Teali Cemiyeti ba\u015fkan\u0131 Abd\u00fclkadir ve Bitlis mebusu Yusuf Ziya Beyle K\u00fcrt meselesini Milletler Cemiyeti\u2019ne g\u00f6t\u00fcrmek istiyordu. Cemiyet i\u00e7in haz\u0131rl\u0131klar\u0131 bir grup subay yapt\u0131. Daha sonra b\u00f6lgedeki n\u00fcfuzlu \u015fah\u0131slar kazan\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131. O s\u0131rada 1923 meclisi i\u00e7in se\u00e7imler oldu\u011fundan Ziya Bey, se\u00e7im kampanyas\u0131 g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc alt\u0131nda bu i\u015fi kolayl\u0131kla yap\u0131yordu. Bu arada Azadi Cemiyeti 1924 y\u0131l\u0131nda ilk kongresini yapt\u0131. Kat\u0131lanlar aras\u0131nda, Halit Bey\u2019in akrabas\u0131 olan ve Diyarbak\u0131r\u2019\u0131n do\u011fusunda ya\u015fayan Zaza K\u00fcrtleri aras\u0131nda b\u00fcy\u00fck n\u00fcfuz sahibi oldu\u011fu i\u00e7in davet edilen \u015eeyh Sait de vard\u0131. \u015eeyh \u00e7ekingen olanlar\u0131 Ankara h\u00fck\u00fcmetinin politikalar\u0131n\u0131 \u015fiddetle ele\u015ftirerek sava\u015fmalar\u0131 gerekti\u011fine ikna etti. Bu kongrede iki \u00f6nemli karar al\u0131nd\u0131:\u00a0 <\/strong><\/em><\/p>\n Birincisi <\/em> b\u00f6lgedeki b\u00fct\u00fcn a\u015firetlerin kat\u0131laca\u011f\u0131 bir isyan yap\u0131lacak ve bunu takiben ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k ilan edilecekti. \u0130syan \u00e7ok titizlikle planlanacak ve herkes kendisinden beklenen \u015feyler konusunda tam bilgi alm\u0131\u015f olacakt\u0131. Bu, uzun bir s\u00fcre gerektirdi\u011fi i\u00e7in May\u0131s 1925 isyan tarihi olarak belirlendi. <\/p>\n \u0130kincisi <\/em>d\u0131\u015f yard\u0131m\u0131n gerekli oldu\u011fu herkes\u00e7e kabul ediliyordu. Yard\u0131m yapmas\u0131 beklenen devletler aras\u0131nda Suriye\u2019deki Frans\u0131zlar, Irak\u2019taki \u0130ngilizler ve Ruslar d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyordu.\u00a0 Ancak baz\u0131 a\u015firet reisleri ve Hamidiye Alay\u0131nda g\u00f6rev yapan subaylar Ruslar\u0131 d\u00fc\u015fman bildikleri ve kendilerini T\u00fcrklere daha yak\u0131n hissettikleri i\u00e7in son ihtimali hesaba bile katmak istemiyorlard\u0131. G\u00fcrcistan\u2019a bir temsilci g\u00f6nderildi. Sovyetler, K\u00fcrtlerin durumunu anlad\u0131klar\u0131n\u0131 fakat yard\u0131m edecek durumda olmad\u0131klar\u0131n\u0131 bildirdiler. Daha sonra \u0130ngilizlerle temas kuruldu. \u0130syan\u0131 organize eden Azadi\u2019nin te\u015fkilatlanma ve d\u0131\u015far\u0131dan destekleyicileri hakk\u0131nda tutarl\u0131 bilgi olmamakla birlikte en az 18 yerde te\u015fkilatland\u0131\u011f\u0131 ve \u00f6nde gelenlerinin \u00e7o\u011funlu\u011funun ordu subaylar\u0131 oldu\u011fu bilinmektedir.\u00a0\u00a0 <\/p>\n Propaganda ve \u00f6rg\u00fctlenmede temel anlay\u0131\u015flar\u0131 ortak bir d\u00fc\u015fman\u0131n oldu\u011fu bunun kar\u015f\u0131s\u0131nda silahlar\u0131n ve g\u00fcc\u00fcn birle\u015ftirilmesi gerekti\u011fi idi. Yine d\u00fczenin adaletsizli\u011fi, a\u011f\u0131r vergiler, yozla\u015fm\u0131\u015f b\u00fcrokrasi, yerel idarenin bask\u0131s\u0131 ve bat\u0131l\u0131 devletlerin etkisi i\u015flenen konulard\u0131. \u015eeyh Sait ise bunlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra bir de Hilafet taraftarl\u0131\u011f\u0131 temelinde \u015eeriat yasalar\u0131n\u0131n uygulanmas\u0131n\u0131 talep ediyordu. Hedefine koydu\u011fu kesim ise Halifeyi i\u015flemez hale getiren i\u00e7teki ve d\u0131\u015ftaki \u201cGavur politikac\u0131lar idi. Kitleler bu \u015fekilde isyana haz\u0131rlan\u0131yordu. \u015eeyh Sait isyan\u0131n\u0131n planlay\u0131c\u0131s\u0131 olan Azadi \u00f6rg\u00fct\u00fc bile \u015eeyh Sait\u2019e dini y\u00f6n\u00fc a\u011f\u0131r basan propaganda yapmas\u0131n\u0131 \u00f6nermi\u015fti. \u00d6rg\u00fct\u00fcn kendisi ise \u00e7e\u015fitli yay\u0131n ve \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda ba\u011f\u0131ms\u0131z K\u00fcrdistan talebini yayg\u0131nca i\u015fliyordu. \u015eehirlerde b\u00fcrokrat, asker, memur ve ayd\u0131nlar aras\u0131nda \u00f6rg\u00fctlenmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Bir\u00e7ok \u015fehirde \u015fubeler a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 bilinir. \u00d6rg\u00fct\u00fcn isyan \u00f6ncesindeki propaganda \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n ve kentlerdeki haz\u0131rl\u0131k faaliyetlerinin pek sonu\u00e7 almad\u0131\u011f\u0131 isyan s\u0131ras\u0131nda g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. \u0130syanda \u00f6rg\u00fct\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131 bile belli de\u011fildir. <\/p>\n Azadi Cemiyetindeki Baz\u0131 \u015eahsiyetler\u00a0\u00a0 <\/strong><\/p>\n En \u00e7ok bilinen Azadi liderleri aras\u0131nda \u015funlar vard\u0131: Cibranl\u0131 Halit Bey (Erzurum Merkez \u015eube Ba\u015fkan\u0131), K\u00f6r H\u00fcseyin Pa\u015fa (Haydaran Milisleri Komutan\u0131, Malazgirt \u015eube Ba\u015fkan\u0131), Yusuf Ziya Bey (Bitlis \u015eube Ba\u015fkan\u0131), Cemil Pa\u015fa ailesinden Ekrem Bey (Diyarbak\u0131r \u015eube Ba\u015fkan\u0131), Seyid Abd\u00fclkadir Efendi (\u0130stanbul \u015eube Ba\u015fkan\u0131). Bu isyan\u0131n ba\u015flat\u0131lmas\u0131 halinde kat\u0131lacaklar\u0131 kesin olan a\u015firet reisleri listesinde ise Hac\u0131 Musa Bey (Mutki A\u015fireti Reisi ve bir zamanlar Temsilciler Meclisi \u00fcyesi), Garzan\u2019\u0131n \u015eeyh Selahaddin\u2019i, P\u0131nciran\u2019\u0131n Cemil \u00c7etosu (Bitlisin bat\u0131s\u0131ndaki da\u011fl\u0131k b\u00f6lgede), Milan\u2019dan \u0130brahim Pa\u015fa\u2019n\u0131n o\u011flu Mahmut Bey, \u015e\u0131rnakl\u0131 Abdurrahman ve S\u00fcleyman A\u011falar\u0131n o\u011fullar\u0131 vard\u0131. <\/p>\n \u015eEYH SA\u0130T AYAKLANMASI<\/strong><\/p>\n \u015eeyh Sait kimdir?<\/strong><\/p>\n \u015eeyh Sait 1865 y\u0131l\u0131nda Erzurum\u2019un il\u00e7esi H\u0131n\u0131s\u2019a ba\u011fl\u0131 Kolhisar K\u00f6y\u00fc\u2019nde d\u00fcnyaya geldi. Babas\u0131n\u0131n ad\u0131 \u015eeyh Mahmut Fevzi\u2019dir. \u015eeyh Sait\u2019in ailesi k\u00f6kl\u00fc ve b\u00fcy\u00fck ailelerdendir. Dedesi olan \u015eeyh Ali, Mevlana Halid\u2019in \u00f6\u011frencilerindendi. \u015eeyh Ali, Mevlana Halid\u2019in, \u015eam\u2019daki derg\u00e2h\u0131nda e\u011fitim g\u00f6ren \u00f6\u011frenciler aras\u0131nda \u00f6zel olarak ilgilendi\u011fi 118 gen\u00e7ten biriydi. Bir \u00f6teki ise Seyid Abd\u00fclkadir\u2019in dedesi Seyid Taha idi. Daha sonra mant\u0131k, felsefe, matematik ile din bilgisi konular\u0131nda \u00f6zel e\u011fitime tabi tutulup, \u00fcst d\u00fczeyde bir programla yeti\u015ftirilen Nak\u015fibend\u00ee halifesi oldular. De\u011fi\u015fik b\u00f6lgelerde g\u00f6revlendirildiler.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/p>\n \u015eeyh Sait Medreselerde e\u011fitim g\u00f6rm\u00fc\u015f, d\u00f6nemin en iyi din e\u011fitiminden ge\u00e7mi\u015f, Arap-\u0130slam felsefesinin yan\u0131nda eski Yunan felsefesi ile mant\u0131k derslerini okumu\u015ftu. Arap\u00e7ay\u0131 K\u00fcrt\u00e7e kadar iyi konu\u015fuyor, okuyor ve yaz\u0131yordu. <\/p>\n \u015eeyh, gen\u00e7 ya\u015fta \u00e7evresinde sivrilmi\u015f, tan\u0131nm\u0131\u015f bir ki\u015filik olmu\u015f, olgunluk \u00e7a\u011f\u0131nda ise b\u00f6lgede tart\u0131\u015fmas\u0131z kabul g\u00f6ren sayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131na, Nak\u015fibend\u00eeli\u011fin \u201cPostni\u015fin ini eklemi\u015fti. <\/p>\n K\u00fcrtlerde sahip olunan koyun say\u0131s\u0131, zenginlik \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcyd\u00fc. Bu a\u00e7\u0131dan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda \u015eeyh Sait varl\u0131kl\u0131yd\u0131. O s\u00fcr\u00fcye de\u011fil s\u00fcr\u00fclere sahipti. Koyun \u00fcreticili\u011finin yan\u0131nda ticaretini de yap\u0131yordu. Sat\u0131n ald\u0131\u011f\u0131 toklu ko\u00e7lar\u0131 (hoge\u00e7), yaz aylar\u0131 boyuncu Bing\u00f6l yaylalar\u0131nda otlat\u0131yor sonbaharda \u201cA\u015fa\u011f\u0131 Memleket diye bilinen Musul, Kerk\u00fck, \u015eam ve Halep pazarlar\u0131na g\u00f6t\u00fcr\u00fcp sat\u0131yordu. Ticaret nedeniyle G\u00fcney b\u00f6lgelerine yapt\u0131\u011f\u0131 seyahatler bir bak\u0131ma kendisi i\u00e7in dostluklar\u0131 peki\u015ftirme vesilesi oluyordu. S\u00fcr\u00fcn\u00fcn ard\u0131ndan, K\u00fcrt \u00f6nde gelenlerini ziyaret edip, konaklaya konaklaya pazara gidiyordu. D\u00f6n\u00fc\u015fte ba\u015fka bir yol izleyerek g\u00f6r\u00fc\u015fmeler yap\u0131yor, dostlar\u0131yla bulu\u015fuyordu. \u0130lerleyen ya\u015flar\u0131nda ticareti b\u00fcy\u00fck o\u011flu \u015eeyh Ali R\u0131za\u2019ya b\u0131rak\u0131yor, bu sayede okuma ve toplumsal olaylara daha \u00e7ok zaman ay\u0131rma imk\u00e2n\u0131 buluyordu. <\/p>\n Destek g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc g\u00fc\u00e7ler<\/strong><\/p>\n \u0130ngiltere petrol nedeniyle Musul ve Kerk\u00fck b\u00f6lgesini Misak-\u0131 Milli s\u0131n\u0131rlar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda tutmak istemektedir. M. Kemal \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcndeki T\u00fcrkiye Cumhuriyeti ise, Misak-\u0131 Milliye ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131n gere\u011fi olarak, b\u00f6lge \u00fczerinde hak taleplerinden vazge\u00e7memektedir. K\u00fcrtler ve T\u00fcrkler Misak-\u0131 Millinin gere\u011finin yap\u0131lmas\u0131n\u0131 istemektedirler. Bu ko\u015fullarda bildik \u0130ngiliz s\u00f6m\u00fcrge oyunlar\u0131 yine devreye girer. Bir ta\u015fla birka\u00e7 ku\u015f vurmak i\u00e7in tertipler haz\u0131rd\u0131r. Kendisine yak\u0131n buldu\u011fu K\u00fcrtleri, onlara yard\u0131m edece\u011fine dair heveslendirir. Olas\u0131 bir isyanda kendisine g\u00fcvenebileceklerine dair sahte umutlar yayd\u0131r\u0131r. \u015eeyh Sait isyan\u0131nda da b\u00f6yledir. \u0130syan patlak verdi\u011finde, \u0130ngilizler Kemalist h\u00fck\u00fcmetle de temasa ge\u00e7er. K\u00fcrtlerin ve K\u00fcrdistan\u2019\u0131n kaderindeki en derin b\u00f6l\u00fcnmelerden birini ger\u00e7ekle\u015ftirir. Kemalist T\u00fcrkiye\u2019yi en zor d\u00f6neminde kendine yak\u0131nla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Cumhuriyeti K\u00fcrtlerin \u00fczerine s\u00fcrerek en tehlikeli bir a\u00e7maz\u0131n i\u00e7ine d\u00fc\u015f\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Yani bir kez daha \u2018\u2018b\u00f6l-y\u00f6net\u2019\u2019 veya \u2018iti ite k\u0131rd\u0131rma\u2019 politikas\u0131yla, \u2018tav\u015fana ka\u00e7 taz\u0131ya tut\u2019 oyunu ba\u015far\u0131yla oynanm\u0131\u015ft\u0131r. Cumhuriyet de daha d\u00fcne kadar en zor d\u00f6nemlerinde stratejik m\u00fcttefikleri olan K\u00fcrtleri unutmu\u015f, \u00f6nde gelenlerini idam etmi\u015f, b\u00f6ylece tarihsel bir sorunu \u00e7\u00f6zd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc sanm\u0131\u015ft\u0131r. Bast\u0131rma ve ink\u00e2r y\u00f6ntemlerine ba\u015fvurarak, bu oyun gere\u011fince asl\u0131nda Osmanl\u0131\u2019dan daha geri bir politikan\u0131n ve kendisini en \u00e7ok u\u011fra\u015ft\u0131racak bir sorunun i\u00e7ine d\u00fc\u015fecektir. Sadece K\u00fcrtler de\u011fil, T\u00fcrkler ve Cumhuriyet de b\u00f6ylece oyuna gelmi\u015f olacakt\u0131r. <\/p>\n \u0130syan \u00f6ncesi durum<\/strong><\/p>\n 1920\u201324 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda \u0130ngilizlerin t\u00fcm (ba\u015fta Musul olmak \u00fczere kimi \u00e7\u0131karlar\u0131 i\u00e7in) t\u00fcm k\u0131\u015fk\u0131rtma ve iki halk\u0131 kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya getirme \u00e7abalar\u0131na ra\u011fmen,\u00a0 K\u00fcrt kimli\u011fine y\u00f6nelik bir ink\u00e2ra rastlan\u0131lmaz. Aksine do\u011fu ve bat\u0131 cephesinde yine geli\u015fen yerel direni\u015flerde s\u00fcrekli T\u00fcrk K\u00fcrt birlikteli\u011fine ve dayan\u0131\u015fmas\u0131na rastlan\u0131r. \u00d6yle ki, M. Kemal meclis ve kongre konu\u015fmalar\u0131nda K\u00fcrtler i\u00e7in de \u201ccumhuriyetin ortakl\u0131\u011f\u0131na s\u0131k vurgu yapar.\u00a0 K\u0131sacas\u0131 1920\u201324 y\u0131llar\u0131 T\u00fcrk ve K\u00fcrt birlikteli\u011finin peki\u015fti\u011fi, ortak d\u00fc\u015fmana kar\u015f\u0131 sava\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 y\u0131llar olur.<\/p>\n 1925\u2019e gelindi\u011finde ise Cumhuriyetin siyasal, sosyal, ekonomik ve daha ya\u015fam\u0131n bir\u00e7ok alan\u0131nda reformlara giri\u015fti\u011fi yap\u0131lanma s\u00fcrecinde \u015eeyh Sait isyan\u0131n\u0131n patlak vermesi hem T\u00fcrkler hem de K\u00fcrtler a\u00e7\u0131s\u0131ndan ileriki y\u0131llar\u0131 etkileyecek talihsiz geli\u015fmelere yol a\u00e7ar. Cumhuriyetin hen\u00fcz kurulu\u015f a\u015famas\u0131nda bu denli etkili ve sars\u0131c\u0131 bir isyan\u0131n geli\u015fmesi demokrasi ve modernle\u015fme anlam\u0131nda at\u0131lan bir\u00e7ok ad\u0131m\u0131n da olumsuz etkilenmesine neden olur. <\/p>\n K\u00fcrt milliyet\u00e7ili\u011fi ile dini duygular\u0131n i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7ti\u011fi \u015eeyh Sait isyan\u0131na, 1924 y\u0131l\u0131ndaki Halifeli\u011fin kald\u0131r\u0131lmas\u0131, Tevhidi-i Tedrisat kanunu, tekke ve zaviyelerin kapat\u0131lmas\u0131 ile benzeri sosyal ya\u015fama ili\u015fkin h\u0131z kazanan bir\u00e7ok de\u011fi\u015fiklik ve reformlar da hi\u00e7 ku\u015fkusuz etkide bulunmu\u015ftur. Zaten tarikat mensubu bir \u015eeyh \u00f6nderinden beklenen de daha \u00e7ok bu yeniliklere tepki g\u00f6stermek olabilirdi. <\/p>\n 1925\u2019lerde her ne kadar \u00e7ok partili rejim denemesi i\u00e7in kimi siyasal partiler kurulduysa da isyanla birlikte ilk elden Cumhuriyete kar\u015f\u0131 t\u00fcm muhalif sesleri susturmak i\u00e7in \u00f6ncelikle bu siyasal partiler kapat\u0131l\u0131r. B\u00f6ylece 1945\u2019e kadar T\u00fcrkiye\u2019de \u00e7ok partili sisteme ara verilir. Cumhuriyetin b\u0131rakal\u0131m demokratikle\u015fmesi, aksine daha fazla kat\u0131la\u015fmas\u0131, g\u00fcvensizlik i\u00e7inde korku ve kayg\u0131 duymas\u0131 da siyasal partilerin kapat\u0131lmas\u0131 d\u00f6nemine rastlar. Yeni cumhuriyetin korku ve kayg\u0131 duyarak daha fazla i\u00e7e b\u00fcz\u00fclmesi, A\u011fr\u0131 ve Dersim isyanlar\u0131yla daha da b\u00fcy\u00fcr ve bug\u00fcne ula\u015fan ink\u00e2rc\u0131 bir cumhuriyet \u015fekillenmesi olur. <\/p>\n Nak\u015f\u00ee tarikat\u0131ndan olan \u015eeyh Sait \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcnde geli\u015fen isyan Diyarbak\u0131r, Bing\u00f6l, Bitlis, Erzurum ve \u00e7evresinde etkili olur. \u015eeyh Sait isyan\u0131 zamanlama ve \u00e7\u0131k\u0131\u015f ko\u015fullar\u0131 itibariyle hem cumhuriyetin \u015fekillenmesinde hem de K\u00fcrtlerin kaderi ve gelece\u011fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemli bir rol oynar. Cumhuriyete kar\u015f\u0131 geli\u015fen isyan\u0131, T\u00fcrk K\u00fcrt ili\u015fkileri a\u00e7\u0131s\u0131ndan da \u00f6nemli bir d\u00f6neme\u00e7 olarak g\u00f6rebiliriz. Dahas\u0131 Cumhuriyetin kurulu\u015funda asli unsur olarak kabul g\u00f6ren K\u00fcrtlerin ink\u00e2r\u0131 ve yok say\u0131lmas\u0131 da, isyan tarihi olan 1925 sonras\u0131na rastlar. <\/p>\n \u0130syan \u00f6ncesi \u0130stanbul\u2019da isyan haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131 y\u00fcr\u00fcten gizli \u00f6rg\u00fct \u201cAzadi nin de \u0130ngiliz manda y\u00f6netimini savunan K\u00fcrt Teali Cemiyeti ile yak\u0131n temas i\u00e7erisinde oldu\u011fu herkes\u00e7e bilinmektedir.<\/p>\n 1924 y\u0131l\u0131n\u0131n A\u011fustos ay\u0131nda Diyarbak\u0131r\u2019da bir T\u00fcrk-K\u00fcrt kongresi yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Bu kongrede T\u00fcrk H\u00fck\u00fcmeti, K\u00fcrtlerin taleplerini dikkate almaya ve yerine getirmeye s\u00f6z vermi\u015fti. Ger\u00e7ekle\u015ftirilmesine s\u00f6z verilen hususlar \u015funlard\u0131r: <\/strong><\/em><\/p>\n 1- K\u00fcrtlerin \u00e7o\u011funlukta oldu\u011fu b\u00f6lgelerde \u00f6zel bir y\u00f6netim \u015fekli kurulacak,<\/p>\n 2- T\u00fcrk H\u00fck\u00fcmeti, K\u00fcrtlere kredi sa\u011flayacak,<\/p>\n 3- Hapisteki K\u00fcrtler i\u00e7in genel bir af ilan edilecek,<\/p>\n 4- K\u00fcrdistan\u2019da be\u015f y\u0131ll\u0131k bir d\u00f6nem i\u00e7in zorunlu askerlik olmayacak,<\/p>\n 5- T\u00fcrk H\u00fck\u00fcmeti, \u015eeriat mahkemelerini yeniden kuracak ve \u00fclkeden toplanan\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 silahlar\u0131 geri da\u011f\u0131tacakt\u0131, <\/p>\n 6- Uygun g\u00f6r\u00fclmedikleri belirlenen baz\u0131 T\u00fcrk subay ve memurlar\u0131, K\u00fcrdistan\u2019daki g\u00f6revlerinden al\u0131nacakt\u0131. T\u00fcrklerin bu talepleri ger\u00e7ekle\u015ftirmesine kar\u015f\u0131l\u0131k olarak K\u00fcrtler, T\u00fcrk H\u00fck\u00fcmeti\u2019nin Musul sorununa ili\u015fkin konumunu ve tutumunu destekleyeceklerdi.<\/p>\n T\u00fcrk Devleti, bu maddelerin hi\u00e7 birini yerine getirmez. Azad\u00ee \u00f6rg\u00fct\u00fc de buna kar\u015f\u0131 haz\u0131rl\u0131kl\u0131d\u0131r. Talepler yerine getirilmeyince, genel bir ayaklanmaya karar verir ve bu ba\u011flamda haz\u0131rl\u0131klar\u0131n\u0131 h\u0131zland\u0131r\u0131r. 1924 y\u0131l\u0131nda Diyarbak\u0131r\u2019da yap\u0131lan kongrede, \u201cAyaklanmada dini motiflerin ulusal motiflerin yan\u0131nda \u00f6ne \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 kararla\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r. Bunun nedeni \u015f\u00f6yle de\u011ferlendirilebilir: <\/strong><\/em><\/p>\n 1- Sultan Abd\u00fclmecit ile 1830\u2019lu y\u0131llardan itibaren ba\u015flayan merkezile\u015fme hareketi, ba\u015far\u0131yla sonu\u00e7lan\u0131nca K\u00fcrt emirliklerinin teker teker yok olmas\u0131 \u00fczerine, do\u011fan bo\u015fluk, dini bir kurum olan \u015feyhlikle doldurulmu\u015ftur. \u015eeyhler sosyal ve siyasal fonksiyonlar da y\u00fcklenmi\u015flerdir. Bu d\u00f6nemde \u00f6zellikle Nak\u015fibendilik tarikat\u0131 ya da dini yolu K\u00fcrt \u015feyhlerinin ve din adamlar\u0131n\u0131n izledikleri ve K\u00fcrt din d\u00fcnyas\u0131na damgas\u0131n\u0131 vuran bir \u00f6\u011freti halini alm\u0131\u015ft\u0131r.\u00a0 <\/p>\n 2-\u00a0 Ankara H\u00fck\u00fcmeti\u2019ne dini nedenlerle muhalif olan di\u011fer kesimlerin de deste\u011fini almak.<\/p>\n Cumhuriyetin ilan\u0131ndan bir s\u00fcre \u00f6nce da\u011f\u0131lm\u0131\u015f olan K\u00fcrt Teali Cemiyeti ileri gelenlerinden Seyit Abd\u00fclkadir, Ceyranl\u0131, H\u00fcsman, Halit, Hac\u0131 Musa, eski Mebuslardan Yusuf Ziya ve ailelerinin kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gizli bir komite kurarak, K\u00fcrdistan\u2019\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc. Yusuf Ziya’n\u0131n arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile H\u0131n\u0131s’ta oturan \u015eeyh Sait ve ailesi de \u00f6rg\u00fcte kat\u0131ld\u0131. <\/p>\n Bu geli\u015fmeleri yak\u0131ndan izleyen \u0130ngiltere, el\u00e7ili\u011finin \u00e7e\u015fitli kaynaklar\u0131ndan edindi\u011fi bilgileri, d\u00fczenli olarak elde ediyordu. B\u00f6lgede bir ayaklanma \u00e7\u0131kartmak ve bu yolda Musul konusundaki isteklerini T\u00fcrkiye’ye kabul ettirmek amac\u0131nda olan \u0130ngilizler, Nesturi\u2019leri k\u0131\u015fk\u0131rtarak bir ayaklanma \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131 haz\u0131rlad\u0131lar. <\/p>\n \u0130ngilizlerin k\u0131\u015fk\u0131rtmas\u0131 ve y\u00f6netiminde \u00e7\u0131kan Nesturi ayaklanmas\u0131na kar\u015f\u0131, o g\u00fcn\u00fcn \u00e7ok g\u00fc\u00e7 \u015fartlar\u0131 i\u00e7inde yap\u0131lan bast\u0131rma giri\u015fimleri kesin sonuca ula\u015fmad\u0131. Ayaklananlar\u0131n \u00e7o\u011fu s\u0131n\u0131r d\u0131\u015f\u0131na ka\u00e7t\u0131lar. \u0130ngilizlerin, Musul sorunu i\u00e7in a\u00e7t\u0131klar\u0131 bu olay, siyasi ve askeri \u00e7ok \u00e7etin \u00e7al\u0131\u015fmalar sonucunda taraflarca kabul edilen s\u0131n\u0131r\u0131n gerisine \u00e7ekilmekle sona ermi\u015f kabul edildi. Bu ayaklanmada, \u0130ngilizler asileri desteklemekle kalmay\u0131p, u\u00e7aklar\u0131 ile de sald\u0131r\u0131lara kat\u0131ld\u0131lar. <\/p>\n K\u00fcrt \u0130stiklal Komitesi \u00fcyelerinden ve eski Mebuslardan Yusuf Ziya, Musa ve Cibranl\u0131 Halit beyler ve baz\u0131 arkada\u015flar\u0131 1924 y\u0131l\u0131nda \u00e7\u0131kan Nesturi ayaklanmas\u0131 dolay\u0131s\u0131yla tutuklanm\u0131\u015f ve mahk\u00fbm olmu\u015flard\u0131. Bu arada \u015eeyh Sait, tan\u0131kl\u0131\u011f\u0131na gerek duyularak Bitlis Harp Divan\u0131na \u00e7a\u011fr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Bu durum \u015eeyh Sait’i ku\u015fkuland\u0131rd\u0131\u011f\u0131ndan ya\u015fl\u0131 ve hasta oldu\u011funu ileri s\u00fcrerek, ifadesinin bulundu\u011fu yerde al\u0131nmas\u0131n\u0131 istedi. Harp Divan\u0131 bu iste\u011fi kabul etti. \u0130fadesi H\u0131n\u0131s’ta al\u0131nd\u0131. Ku\u015fku i\u00e7inde olan \u015eeyh Sait, o\u011flunu \u0130stanbul’a yollad\u0131. Bir yandan Bitlis Harp Divan\u0131n\u0131n, kendisi hakk\u0131ndaki g\u00f6r\u00fc\u015flerini adamlar\u0131 arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla ara\u015ft\u0131r\u0131rken di\u011fer yandan Diyarbak\u0131r, \u00c7apak\u00e7ur, Ergani ve Gen\u00e7 dolaylar\u0131nda bir ay kadar dola\u015ft\u0131ktan sonra, 13 \u015eubat 1925’te Piran k\u00f6y\u00fcne gelerek karde\u015finin evine yerle\u015fti. <\/p>\n Yap\u0131lan propagandalar ”Cumhuriyet Yasalar\u0131 ile \u0130slamiyet’in, dinin, namaz, oru\u00e7, Kur\u2019an, nik\u00e2h, \u0131rz ve namusun kalkaca\u011f\u0131, b\u00fct\u00fcn a\u015firet a\u011falar\u0131n\u0131n ve hocalar\u0131n Ankara’ya s\u00fcr\u00fclecekleri ve bunlardan yasalara uymayanlar\u0131n denize at\u0131laca\u011f\u0131” \u015feklinde olup halk ayaklanmaya \u00e7a\u011fr\u0131l\u0131yordu. Cibranl\u0131 Halit ve adamlar\u0131 da H\u00fck\u00fcmete haber verilmesini engelliyorlard\u0131. Durumu Atat\u00fcrk’e ilk kez duyuranlar, Varto’da oturan Hornek a\u015fireti oldu. 1924’te Erzurum depremi sebebiyle buraya gelen Atat\u00fcrk’e bilgi verildi. O da Cibranl\u0131 Halit’in yakalanmas\u0131 i\u00e7in ilgilileri uyard\u0131. Erzurum’a gelmi\u015f olan Yusuf Ziya tutukland\u0131 ve Bitlis Harp Divan\u0131na yolland\u0131. Cibranl\u0131 Halit, Hasan Halit, \u015eeyh Sait ve Hac\u0131 Musa’n\u0131n ad\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131. Hac\u0131 Musa hemen tutukland\u0131. Fakat a\u015firetlerinin ayaklanmamas\u0131 i\u00e7in Hac\u0131 Musa ve baz\u0131 tutuklular serbest b\u0131rak\u0131ld\u0131. <\/p>\n Bu arada \u015eeyh’ in o\u011flu da \u0130stanbul ve Suriye’de \u00e7e\u015fitli ki\u015filerle g\u00f6r\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fc. E\u011fer bir ayaklanma \u00e7\u0131karsa ‘Cemiyet-i Akvam’ a haber vereceklerini ve asker bulunmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in a\u015firetlerin y\u00f6reyi kolayca ele ge\u00e7irebileceklerini s\u00f6yledi. Bundan sonra dini bir ayaklanma fetvas\u0131 haz\u0131rland\u0131. Cumhuriyetin ve Mustafa Kemal’in dinsizli\u011fi, din kurallar\u0131na ayk\u0131r\u0131 davrand\u0131klar\u0131 ileri s\u00fcr\u00fcld\u00fckten sonra, mal ve canlar\u0131n\u0131n helal oldu\u011fu belirtiliyordu. <\/p>\n \u0130syan\u0131n ba\u015flamas\u0131 <\/strong><\/p>\n \u015eeyh Sait, o\u011flu Ali R\u0131za\u2019y\u0131 Halep \u00fczerinden \u0130stanbul\u2019a Seyit Abd\u00fclkadir\u2019e g\u00f6ndermi\u015ftir. Daha \u00f6ncesinden yap\u0131lan planlar \u00e7er\u00e7evesinde 1926\u2019da planlanan isyan \u015eeyh Sait\u2019in tutuklanma ihtimalinden dolay\u0131 \u00f6ne al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Bulundu\u011fu H\u0131n\u0131s il\u00e7esinden Piran\u2019a ge\u00e7en \u015eeyh Sait, burada yan\u0131nda iki mahk\u00fbmu saklad\u0131\u011f\u0131 gerek\u00e7esiyle jandarman\u0131n be\u015f su\u00e7luyu yakalay\u0131p g\u00f6t\u00fcrmek istemesi y\u00fcz\u00fcnden \u00e7\u0131kan silahl\u0131 \u00e7at\u0131\u015fma \u00fczerine, planlar\u0131ndan \u00f6nce ayaklanmak zorunda kal\u0131r ve bu \u015fekilde isyan ba\u015flar.<\/p>\n Daha sonra halk\u0131 dini kurtarmaya davet eden vaazlar vererek ve \u00e7evredeki a\u015firetlere haber salarak isyana te\u015fvik eder. Esasen bir Nak\u015f\u00ee \u015eeyhi olan, koyun ticaretiyle zenginle\u015fen ve bu sayede geni\u015f bir \u00e7evre edinen \u015eeyh Sait\u2019in bu \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131 yank\u0131 bulur ve \u00e7evre il ve il\u00e7elerde ayaklanmalar ba\u015flar. \u015eeyh Sait Gen\u00e7 iline giderek buraya da isyan\u0131 yayar ve kontrol\u00fc alt\u0131na al\u0131r. B\u00f6lgedeki telgraf hatlar\u0131 kesilerek ileti\u015fim engellenir. Mu\u015f, Bing\u00f6l ve di\u011fer \u00e7evre illerde isyana y\u00f6nelik propagandalar yap\u0131l\u0131r.<\/p>\n Y\u00f6rede, ayaklanma haz\u0131rl\u0131klar\u0131 ve propaganda i\u00e7in dola\u015farak karde\u015finin Piran’daki evine yerle\u015fmi\u015f olan \u015eeyh Sait, \u00f6nce Darah\u00ean\u00ea’ yi ele ge\u00e7irmek istedi. Bu ama\u00e7la yolda iken kendisine, Paro O\u011flu \u00d6mer a\u011fa komutas\u0131nda Butyanl\u0131, Fakih Hasan O\u011flu Abd\u00fclhamit’in komutas\u0131nda M\u0131stanl\u0131, \u00d6mer O\u011flu Haydar komutas\u0131nda Tavasl\u0131, Molla Ahmet komutas\u0131nda Silvanl\u0131 a\u015firetleri de kat\u0131ld\u0131lar. 16 \u015eubat 1925’te Darah\u00ean\u00ea’ye sald\u0131r\u0131 ba\u015flad\u0131. \u015eehir ya\u011fmalan\u0131rken, Ziraat Bankas\u0131’na da el konuldu<\/p>\n \u0130syan\u0131n kapsad\u0131\u011f\u0131 alanlar ve destek verenler<\/strong><\/p>\n 10 \u015eubat\u2019ta Piran \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 duyan \u015eeyh Tahir Lice postanesine el koyar. 11 \u015eubat\u2019ta da 200 adam\u0131yla Gen\u00e7\u2019e gelerek el koydu\u011fu paralar\u0131 ve belgeleri \u015eeyh Sait\u2019e verir. Lice ve Piran \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131 ile art\u0131k isyan ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. 14 \u015eubat\u2019ta \u015eeyh Sait komutas\u0131ndaki on bin sava\u015f\u00e7\u0131 Gen\u00e7\u2019i ele ge\u00e7irir. Maden a\u015firet reisi Feq\u00ee Hasan kaymakam olarak tayin edilir. Gen\u00e7 ge\u00e7ici ba\u015fkent ilan edilir. \u015eeyh b\u00fct\u00fcn vergi ve esirlerin Gen\u00e7\u2019e toplanmas\u0131 talimat\u0131n\u0131 verir. \u015eubat\u2019\u0131n yirmisinde Xanili Salih beyin, \u015eeyh Sait\u2019in komutas\u0131ndaki g\u00fcce kat\u0131lmas\u0131yla Lice ve Xani al\u0131n\u0131r. Ard\u0131ndan Xani vadisinden Amed\u2019e do\u011fru isyan g\u00fc\u00e7leri ilerlemeye ba\u015flar. 28 \u015eubat\u2019ta \u015eeyh \u015eemseddin\u2019e ba\u011fl\u0131 kuvvetler \u015eeyh Sait kuvvetlerine kat\u0131l\u0131r. 29 \u015eubat\u2019ta Maden nahiyesi ayaklan\u0131r. \u015eeyh Ey\u00fcp 500 sava\u015f\u00e7\u0131yla \u00c7ermik\u2019te \u015eeyh Abd\u00fclrahim\u2019e kat\u0131l\u0131r. \u0130kisi birlikte Ergani\u2019ye y\u00f6nelir. 28 \u015eubat\u2019ta Palu\u00fc 20 bine yak\u0131n olan isyan g\u00fc\u00e7lerinin karargah\u0131 olur. 11 Mart Amed sald\u0131r\u0131s\u0131na kadar baz\u0131 kaynaklara g\u00f6re on iki, baz\u0131lar\u0131na g\u00f6re ise on d\u00f6rt vilayet ele ge\u00e7irilmi\u015ftir. \u0130syan g\u00fc\u00e7lerinin say\u0131s\u0131 ise k\u0131rk bin civar\u0131nda tahmin edilmektedir. Vilayetlerin al\u0131nmas\u0131ndan sonra hedef Amed\u2019in d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclmesidir. \u0130syan g\u00fc\u00e7lerinin her biri kendi b\u00f6lgelerinde ayakland\u0131ktan sonra belli merkezlerde g\u00fc\u00e7lerini birle\u015ftirdi. Belli bir plan \u00e7er\u00e7evesinde Amed\u2019i ku\u015fatmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 bilinmektedir. <\/p>\n \u0130syan g\u00fc\u00e7leri be\u015f cephe bi\u00e7iminde \u00f6rg\u00fctlenmi\u015flerdi. Her cepheye bir \u015feyh komuta etmekteydi. \u015eeyh Sait mahkeme tutanaklar\u0131nda cephelerinin d\u00fczenlenmesini \u015fu \u015fekilde vermektedir \u201cGazik cephesini \u015eeyh \u015eerif\u2019e vermi\u015ftim. Palu\u2019ya kadar gidebilirsin dedim. Melekanl\u0131 \u015eeyh Abdullah\u2019\u0131 G\u0131rvas ve Mu\u015f cephelerine tayin ettim. \u015eeyh Hasan\u2019\u0131 da K\u0131\u011fi cephesine verdim… Kumandanlar a\u011falar, muhtarlar ve a\u015firet mensuplar\u0131d\u0131r.<\/p>\n \u0130syan\u0131n bast\u0131r\u0131lmas\u0131<\/strong><\/p>\n Mustafa Kemal \u00c7ankaya’da \u0130smet \u0130n\u00f6n\u00fc, Fevzi \u00c7akmak ve Kaz\u0131m Karabekir ile ayaklanman\u0131n bast\u0131r\u0131lmas\u0131 i\u00e7in al\u0131nacak \u00f6nlemleri g\u00f6r\u00fc\u015fmek \u00fczere toplan\u0131r. Haz\u0131rlanan plana g\u00f6re ayaklanma b\u00f6lgesi b\u00fcy\u00fck askeri kuvvetlerle sar\u0131lacak harek\u00e2t Erzurum, Erzincan, Sivas, Diyarbak\u0131r, Mardin \u00fczerinden yollanacak birliklerce ve hava kuvvetleri deste\u011fi ile yap\u0131lacakt\u0131. <\/p>\n Mardin ve Diyarbak\u0131r’a g\u00f6nderilecek birlik, ara\u00e7 ve malzemenin g\u00fcney demir yollar\u0131ndan g\u00f6nderilmesi gerekiyordu. Bu demir yollar\u0131n\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131n ge\u00e7ti\u011fi Suriye, Fransa Mandas\u0131nda bulunmaktayd\u0131. Lozan’da kabul edilmi\u015f olan Ankara Antla\u015fmas\u0131 gere\u011fince T\u00fcrkiye, bu demir yollar\u0131ndan asker ta\u015f\u0131ma hakk\u0131na, \u00f6nceden Fransa’ya bildirmesi \u015fart\u0131 ile sahipti. Bu sebeple T\u00fcrkiye, Paris el\u00e7ili\u011fi arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile Fransa H\u00fck\u00fcmetine bir nota vererek \u015eeyh Sait ayaklanmas\u0131 dolay\u0131s\u0131yla demir yolundan asker yollanaca\u011f\u0131n\u0131 bildirdi. Fransa bu iste\u011fi uygun buldu. Fakat \u0130ngiltere’nin Paris el\u00e7ili\u011fi durum hakk\u0131nda bilgi isteyerek, asker naklini geciktirici bir giri\u015fimde bulundu. Bu davran\u0131\u015f\u0131 bile \u0130ngiltere’nin bu ayaklanma arkas\u0131nda oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc kuvvetlendiriyordu. <\/p>\n Ordu birlikleri Erzurum, Mardin, Diyarbak\u0131r ve Malatya b\u00f6lgelerinde y\u0131\u011f\u0131na\u011f\u0131n\u0131 yaparken, \u015eeyh Sait de Diyarbak\u0131r \u00fczerine y\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015f ve 7\u20138 Mart 1925’te yenilgiye u\u011fram\u0131\u015ft\u0131. Ayaklanman\u0131n g\u00fcneye do\u011fru yolu t\u0131kanm\u0131\u015f ve isyan\u0131n \u00e7embere al\u0131nma ihtimali do\u011fmu\u015ftu. \u015eeyh Sait Dersim ve Mu\u015f y\u00f6resi a\u011falar\u0131n\u0131 da ayaklanmaya \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131ysa da, \u015feriat ve hilafet ad\u0131na yap\u0131lan bu hareket, \u00f6zellikle Diyarbak\u0131r yenilgisinden sonra ilgi g\u00f6rmedi. 9 Mart’ ta Diyarbak\u0131r’a gelen baz\u0131 \u0130ngiliz silah fabrikalar\u0131 kataloglar\u0131 ve mektuplar\u0131n \u00fczerinde ‘K\u00fcrdistan Kraliyeti Harbiye Bakanl\u0131\u011f\u0131’ yaz\u0131s\u0131n\u0131n bulunmas\u0131, Diyarbak\u0131r’\u0131n \u015eeyh Sait’in eline ge\u00e7mesinin en \u00f6nemli ad\u0131m oldu\u011funu g\u00f6steriyor ve \u0130ngiltere’nin olay\u0131 destekledi\u011fi kan\u0131s\u0131n\u0131 kuvvetlendiriyordu. <\/p>\n Diyarbak\u0131r yenilgisi ayaklanman\u0131n d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131 oldu. H\u00fck\u00fcmet seferber etti\u011fi kuvvetlerle 10 Mart’ta, Diyarbak\u0131r \u00e7evresinde \u201ctemizlik harekat\u0131 ba\u015flatt\u0131 ve sonu\u00e7 ald\u0131. 14 Mart’ta \u015eeyh Sait’in o\u011fullar\u0131ndan birinin Varto’da yap\u0131lan \u00e7at\u0131\u015fmada \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fc bildirildi. 16 Mart’ta seferber edilen subaylara ve askere iki\u015fer maa\u015f avans \u00f6denmesi kanunu ve 23 Mart’ta da, s\u0131k\u0131y\u00f6netimin bir ay uzat\u0131lmas\u0131 karar\u0131 kabul edildi.<\/p>\n Y\u0131\u011f\u0131naklar\u0131n\u0131 tamamlayan ordu birlikleri, 26 Mart’tan itibaren Varto, Elaz\u0131\u011f ve Diyarbak\u0131r \u00fczerinden kar\u015f\u0131 harek\u00e2ta ba\u015flad\u0131. \u0130syanc\u0131lar d\u00f6rt y\u00f6nden ku\u015fat\u0131ld\u0131. D\u00fczenli bir \u015fekilde \u00e7embere al\u0131narak Irak, \u0130ran ve Suriye’ye ka\u00e7malar\u0131 \u00f6nlendi. 31 Mart’ta Diyarbak\u0131r ve Elaz\u0131\u011f’dan gelen kuvvetler birle\u015ferek \u015eeyh Sait’in kararg\u00e2h\u0131n\u0131n bulundu\u011fu Hani’ye girdiler. 2 Nisan\u2019da ku\u015fatman\u0131n son b\u00f6l\u00fcm\u00fc de tamamlan\u0131nca Palu, Silvan ve Piran elden \u00e7\u0131km\u0131\u015f oluyordu. B\u00fct\u00fcn isyan kuvvetleri Dersim y\u00f6n\u00fcne do\u011fru geri \u00e7ekilmeye ba\u015flad\u0131lar. Nisan ay\u0131 ortalar\u0131na do\u011fru ayaklanma tamam\u0131 ile bast\u0131r\u0131ld\u0131 ve \u015eeyh Sait, H\u00fck\u00fcmet g\u00fc\u00e7lerinin eline ge\u00e7ti. Bu durum, H\u00fck\u00fcmetin 15 Nisan tarihli resmi bildirgesi ile a\u00e7\u0131kland\u0131. Ayaklanman\u0131n bast\u0131r\u0131lmas\u0131ndan sonra ilk i\u015f olarak merkezi Diyarbak\u0131r’da olmak \u00fczere bir Genel M\u00fcfetti\u015flik kuruldu.<\/p>\n Sonu\u00e7<\/strong><\/p>\n Seyh Sait isyan\u0131 s\u00fcrerken Ankara h\u00fck\u00fcmeti ola\u011fan\u00fcst\u00fc toplanm\u0131\u015f ve \u00f6zel kanunlar \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131. \u0130lk olarak Takriri S\u00fckun kanunu \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131. Takriri S\u00fckun kanunu iki maddeden olu\u015fuyordu: <\/p>\n \u2022\u00a0\u00a0\u00a0 H\u00fck\u00fcmet l\u00fczum g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc taktirde su\u00e7lular\u0131 \u0130stiklal mahkemesine verebilecek. <\/p>\n \u2022\u00a0\u00a0\u00a0 \u0130stiklal Mahkemesi davalar\u0131 kendi kanunlar\u0131 ile s\u00fcratle y\u00fcr\u00fctecek<\/p>\n Bu kanuna ba\u011fl\u0131 olarak \u0130stiklal mahkemeleri kurulmu\u015ftur. Bu mahkemeler hukuki y\u00f6nleri t\u00fcm\u00fcyle yapay ve bi\u00e7imseldirler. \u0130syan sonras\u0131 \u201cTemizlik Harekat\u0131 <\/strong><\/p>\n \u015eeyh Sait ayaklanmas\u0131n\u0131n bast\u0131r\u0131lmas\u0131ndan sonra \u0130\u00e7i\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131 26 May\u0131s 1925\u2019te \u015eark \u0130stiklal Mahkemesi savc\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve 3. Ordu M\u00fcfetti\u015fli\u011fi ile Erzurum, Mardin, Dersim, Ergani, Gen\u00e7, Siverek, Van, Beyaz\u0131t, Malatya Diyarbak\u0131r, Mu\u015f, Bitlis, Elaz\u0131\u011f ve Siirt illerine yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 bir genelgede, \u201ctemizleme faaliyeti nin \u015fu tarzda y\u00fcr\u00fct\u00fclmesi talimat\u0131n\u0131 vermi\u015ftir:<\/p>\n \u201cAyaklanma ile s\u00f6zle veya eylemli olarak ilgilenmi\u015f, fakat ilgisini ve izini gizlemi\u015f veyahut K\u00fcrtl\u00fck ve irtica ile \u00f6teden beri san\u0131k olan ki\u015filerin ve z\u00fcmrelerin ellerinde veya evlerindeki yasak her t\u00fcrl\u00fc silah ve yaralay\u0131c\u0131 aletler toplanacakt\u0131r.<\/p>\n Su\u00e7 ve cinayetten san\u0131k ve h\u00fck\u00fcml\u00fc olup a\u015firet n\u00fcfuzuna dayanarak ka\u00e7ak halinde bulunanlar k\u00e2milen yakalanarak mahkemeye verilecek ve bunlardan muhitlerinde tutuklanmas\u0131 ve mahkemesi sak\u0131ncal\u0131 olanlar varsa di\u011fer il mahkemelerine g\u00f6nderilmeleri sa\u011flanacakt\u0131r. Bu g\u00f6revlerin yap\u0131lmas\u0131nda <\/strong><\/p>\n Cephanelerini her ne suretle olursa olsun saklayan ve teslim etmemekte inat edenler,<\/p>\n H\u00fck\u00fcml\u00fc veya san\u0131k kimseleri saklayan ve yedirip i\u00e7irenlerle bunlara yatakl\u0131k yapanlar,\u00a0\u00a0 <\/p>\n Silah toplamaya ve cezaevi ka\u00e7aklar\u0131n\u0131n ve halen ka\u00e7ak bulunan san\u0131k ve h\u00fck\u00fcml\u00fclerin yakalanmas\u0131na memur edilenlerden, g\u00f6revlerinde savsakl\u0131k ve kay\u0131ts\u0131zl\u0131\u011f\u0131 veya yetkisini k\u00f6t\u00fcye kullanma veyahut taraf tutar hal ve hareketleri g\u00f6r\u00fclenler, <\/p>\n Ayaklanma b\u00f6lgesinde y\u00fcr\u00fcrl\u00fckte olan devlet kanunlar\u0131na g\u00f6re, T\u00fcrkiye cumhuriyetinin ve T\u00fcrk milletinin mutlak g\u00fcvenlik ve refah\u0131n\u0131 bozmak veya cumhuriyet ve devrimin ruhunu zaafa u\u011fratmak ve bu t\u00fcrl\u00fc eylem ve hareketlere her ne suretle olursa olsun kat\u0131lmak su\u00e7unu i\u015fleyenler, \u015eark \u0130stiklal Mahkemesine g\u00f6nderilecekler.<\/p>\n Erzurum ilinin K\u0131\u011fi ve H\u0131n\u0131s il\u00e7eleri de, bu hususun uygulanmas\u0131na d\u00e2hildir. Silah toplama i\u015findeki tedbir ve tertipler S\u0131k\u0131y\u00f6netim kararnamesine g\u00f6re Kaz\u0131m Pa\u015fa taraf\u0131ndan y\u00fcr\u00fct\u00fclecektir.<\/p>\n Do\u011fuda esas\u0131 \u0131slahata azmetmi\u015f olan h\u00fck\u00fcmetin ilk hedefi ahali \u00fczerindeki silahlar\u0131n toplanmas\u0131d\u0131r. Bu i\u015f, baz\u0131 sebep ve d\u00fc\u015f\u00fcncelerle tedricen yap\u0131lsa dahi kesinlikle savsaklanamaz. \u00a0 <\/p>\n Devam Edecek\u2026<\/strong><\/p>\n K\u00fcrdistan Stratejik Ara\u015ft\u0131rmalar Merkezi<\/p>\n www.lekolin.org – www.navendalekolin.com – www.lekolin.net \u2013 www.lekolin.info<\/p>\n <\/p>\n \t<\/p>\n
Ayaklanman\u0131n bast\u0131r\u0131lmas\u0131ndan sonra geri \u00e7ekilen \u015eeyh Sait taraftarlar\u0131n\u0131n y\u00fczlercesi ya\u015fanan \u00e7at\u0131\u015fmalarda \u00f6l\u00fcr. \u015eeyh Sait ise Mu\u015f ile Varto aras\u0131nda s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131l\u0131nca teslim olur ve 12 Nisan 1925\u2019te yanda\u015flar\u0131 ile birlikte \u0130syan B\u00f6lgesi \u0130stiklal Mahkemesi’ne verilir. Diyarbak\u0131r’da kurulan Gezici \u0130stiklal Mahkemesince Seyit Abd\u00fclkadir ve \u015eeyh Sait ba\u015fta olmak \u00fczere 48 ki\u015fi idam edilir ve onlarca ki\u015fi de \u00e7e\u015fitli cezalara \u00e7arpt\u0131r\u0131l\u0131r. \u0130syan sonras\u0131nda b\u00f6lgede temizlik operasyonlar\u0131 yap\u0131l\u0131rken, halktan olaylara kar\u0131\u015fanlar tespit edilir ve b\u00f6lgede silahlar toplan\u0131r. Ayaklanma sonucunda 206 k\u00f6y\u00fcn ve 8758 evin y\u0131k\u0131ld\u0131\u011f\u0131, 15 ile 20 bin aras\u0131nda ki\u015finin de \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fc kay\u0131tlara ge\u00e7ti.
\u00d6nder APO bu ayaklanmay\u0131 \u015f\u00f6yle de\u011ferlendirmektedir: \u201c\u015eeyh Sait ve arkada\u015flar\u0131n\u0131n as\u0131lmalar\u0131 Cumhuriyette Otoritarizme, T\u00fcrk-K\u00fcrt ili\u015fkilerinde ink\u00e2rc\u0131l\u0131\u011fa ve zoraki asimilasyona yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Ulusal kurtulu\u015fu birlikte veren iki halk\u0131n ili\u015fkileri k\u00f6kl\u00fc bi\u00e7imde zedelenmi\u015ftir. Cumhuriyet demokratikle\u015fme \u015fans\u0131n\u0131 ka\u00e7\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. <\/p>\n
Ayaklanma b\u00f6lgeleri cezaevlerinden ka\u00e7an b\u00fct\u00fcn h\u00fck\u00fcml\u00fc ve tutuklular diri veya \u00f6l\u00fc tenkil edilerek yakalanacak ve diri tutulanlar durumlar\u0131na g\u00f6re \u015eark \u0130stiklal Mahkemesine veyahut B\u00f6lge Divan\u0131 Harplerine g\u00f6nderilecektir.<\/p>\n