\t\t\t\t\t\t\t ![](\"http:\/\/lekolin.org\/wp-content\/uploads\/2020\/03\/706-1.jpg\")
\n\t\t\t\t\t\t<\/div>\n
Hala T\u00fcrkiye\u2019de ya\u015fanan\u0131n bir sava\u015f veya i\u00e7 sava\u015f oldu\u011fu kabul edilmek istenmese de, son otuz y\u0131lda ortaya \u00e7\u0131kan bilan\u00e7o i\u00e7 sava\u015f oldu\u011funa dair hi\u00e7 bir ku\u015fkuya yer b\u0131rakmamaktad\u0131r. Bu sava\u015fta 17 bin ki\u015fi faili me\u00e7hul cinayetlere kurban giderken, toplam 40 bin civar\u0131nda insan \u00f6ld\u00fc. Bilan\u00e7o sadece bununla da s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fil. 4 bin civar\u0131nda k\u00f6y yak\u0131ld\u0131, 3 milyondan fazla insan g\u00f6\u00e7 etmek zorunda kald\u0131, sava\u015f\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 maddi ve manevi zararlar\u0131 ise hala kimse hesaplayabilmi\u015f de\u011fil.\u00a0<\/p>\n
Toplumun vicdan\u0131n\u0131 derinden sarsan bu olaylar, halklar\u0131n bir arada ya\u015famas\u0131n\u0131n s\u00f6zl\u00fc ya da yaz\u0131l\u0131 belgesi olan toplumsal mutabakat\u0131 da etkilemektedir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde toplumsal bir bar\u0131\u015f\u0131n geli\u015ftirilmesinden s\u00f6z ederken de ister istemez kamuoyunun vicdan\u0131n\u0131 rahats\u0131z eden olaylardan s\u00f6z etmek zorunda kal\u0131nmaktad\u0131r. Es ge\u00e7ilememekte, \u2018ya\u015fand\u0131, bitti\u2019 denilememektedir. Bar\u0131\u015f\u0131 sa\u011flaman\u0131n tek yolu toplumun vicdan\u0131n\u0131 rahatlatmaktan ve toplumsal mutabakat\u0131 yenilemekten ge\u00e7mektedir. Ama nas\u0131l?\u00a0 <\/p>\n
D\u00fcnyan\u0131n pek \u00e7ok yerinde T\u00fcrkiye ile benzer sorunlar\u0131 ya\u015fayan \u00fclkeler, sorunlar\u0131n\u0131 Hakikat Komisyonlar\u0131 kurmakla a\u015fmay\u0131 ba\u015farm\u0131\u015flard\u0131r. En ba\u015far\u0131l\u0131 \u00f6rnek ise 45 y\u0131l s\u00fcren i\u00e7 sava\u015f ard\u0131ndan G\u00fcney Afrika\u2019da kurulan Hakikat Komisyonlar\u0131nda ya\u015fand\u0131. Son d\u00f6nemlerde T\u00fcrkiye i\u00e7in de s\u0131k\u00e7a g\u00fcndeme getirilen Hakikat Komisyonlar\u0131 nedir, ne de\u011fildir?\u00a0\u00a0<\/p>\n
Her ne kadar farkl\u0131 isimlerle an\u0131lsalar da, 1974\u2019ten bu yana d\u00fcnyada yakla\u015f\u0131k 25 adet resmi hakikat komisyonu kurulmu\u015ftur. Arjantin, Uruguay ve Sri Lanka\u2019da \u201ckay\u0131plara dair komisyonlar Haiti ve Ekvator\u2019da \u201chakikat ve adalet komisyonlar\u0131 \u015eili, G\u00fcney Afrika, Sierra Leone ve Yugoslavya Federal Cumhuriyeti\u2019nde \u201chakikat ve toplumsal mutabakat komisyonlar\u0131 ve Do\u011fu Timor\u2019da \u201ckabul, hakikat ve toplumsal mutabakat i\u00e7in bir komisyon adlar\u0131yla kurulmu\u015ftur. Bu komisyonlar genel \u00e7er\u00e7eve itibar\u0131yla Hakikat Komisyonlar\u0131 olarak nitelendirilseler de bunlardan baz\u0131lar\u0131 \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 d\u00f6nemlerde kendilerini hakikat komisyonu olarak adland\u0131rmad\u0131klar\u0131 ve halk taban\u0131nda b\u00f6yle anla\u015f\u0131lmad\u0131klar\u0131 da kaydedilmelidir.\u00a0 <\/p>\n
Ne adli makam ne de tarih komisyonu\u00a0<\/p>\n
Hakikat komisyonlar\u0131 adli davalar\u0131n da konusu olabilecek pek \u00e7ok olayla ilgilendi\u011fi i\u00e7in, hakikat komisyonlar\u0131 ile mahkemeler birbirine kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131labilinmektedir.\u00a0 Bu komisyonlar\u0131 adli makamlarla kar\u0131\u015ft\u0131rmamak gerekti\u011fi gibi, adli davalar\u0131n yerine ge\u00e7ebilecek bir mekanizma olarak da d\u00fc\u015f\u00fcnmemek gerekir. Hakikat komisyonlar\u0131 adli olmayan yap\u0131lard\u0131r ve bu \u00f6zellikleri bak\u0131m\u0131ndan mahkemelerden daha az g\u00fc\u00e7leri oldu\u011fu a\u00e7\u0131kt\u0131r. Hi\u00e7 kimseyi hapsetme ya da tavsiyelerinin yapt\u0131r\u0131m\u0131 konular\u0131nda bir g\u00fc\u00e7leri yoktur ve pek \u00e7o\u011fu, sorular\u0131n\u0131 yan\u0131tlamas\u0131 i\u00e7in dahi kimseyi zorlama g\u00fcc\u00fcne sahip de\u011fildir.\u00a0<\/p>\n
Ge\u00e7mi\u015f olaylar\u0131 incelemesi bak\u0131m\u0131ndan \u2018tarih komisyonlar\u0131yla da kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131lan hakikat komisyonlar\u0131, bu t\u00fcr komisyonlardan \u00f6nemli farkl\u0131l\u0131klar g\u00f6stermektedir. Tarih komisyonlar\u0131, ge\u00e7mi\u015fte olup bitmi\u015f, hatta \u00fczerinden onlarca y\u0131l ge\u00e7mi\u015f devlet ihlallerini de i\u00e7eren olaylar\u0131 ara\u015ft\u0131rmaya y\u00f6nelik olarak g\u00fcn\u00fcm\u00fczde kurulan komisyonlard\u0131r. Hakikat komisyonlar\u0131n\u0131n aksine, tarih komisyonlar\u0131 siyasi bir ge\u00e7i\u015f d\u00f6neminin par\u00e7as\u0131 olarak kurulmam\u0131\u015ft\u0131r ve hatta g\u00fcn\u00fcm\u00fcz siyasal liderli\u011fini ya da pratiklerini ilgilendirmeyebilirler. Bir ba\u015fka ayr\u0131m da, tarih komisyonlar\u0131n\u0131n genel olarak yayg\u0131n siyasal bask\u0131 durumlar\u0131n\u0131 incelememeleri, bunun yerine belli etnik, \u0131rksal ya da di\u011fer gruplar\u0131 etkileyen bir tak\u0131m pratikler \u00fczerine yo\u011funla\u015fm\u0131\u015f olmalar\u0131d\u0131r.\u00a0 <\/p>\n
Benzer komisyonlar\u00a0<\/p>\n
Hakikat komisyonlar\u0131 ile \u00f6rt\u00fc\u015fen di\u011fer resmi ya da yar\u0131-resmi ara\u015ft\u0131rma \u015fekilleri aras\u0131nda, genellikle BM ya da b\u00f6lgesel kurumlar taraf\u0131ndan desteklenen, sava\u015f ma\u011fdurlar\u0131na ya da ulusal \u00f6l\u00e7ekte ger\u00e7ekle\u015fen a\u011f\u0131r bask\u0131 vakalar\u0131na dair soru\u015fturma yap\u0131lmas\u0131 ve rapor haz\u0131rlanmas\u0131n\u0131 i\u00e7eren \u00e7e\u015fitli uluslararas\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar say\u0131labilir. Bu soru\u015fturmalar hakikat komisyonlar\u0131na g\u00f6re daha kolay kurulmak ve tamamen sivil olan projelere g\u00f6re daha resmi ve g\u00fc\u00e7l\u00fc olmak gibi avantajlara sahiptir. Ancak ayn\u0131 zamanda, s\u00f6z konusu soru\u015fturmalar\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131, kapsamlar\u0131 ya da yetkileri \u00fczerindeki k\u0131s\u0131tlamalar\u0131n, \u00e7o\u011fu zaman ge\u00e7mi\u015fin resminin b\u00fct\u00fcn\u00fcyle verilememesine yol a\u00e7aca\u011f\u0131 ger\u00e7e\u011finin yan\u0131 s\u0131ra, daha ba\u011f\u0131ms\u0131z, kapsaml\u0131 ya da sa\u011flam ara\u015ft\u0131rmalar yap\u0131lmas\u0131 y\u00f6n\u00fcndeki taleplerin \u00f6n\u00fcn\u00fc de kesebilirler. <\/p>\n
\u015eu ana kadar, t\u0131pk\u0131 hakikat komisyonlar\u0131 gibi, \u00f6nceki bir rejimin yapt\u0131\u011f\u0131 hak ihlalleri ve k\u00f6t\u00fc muamele bi\u00e7imlerini, \u00e7o\u011fu zaman b\u00fcy\u00fck ki\u015fisel riskler de alarak, belgeleyen \u00e7ok say\u0131da sivil toplum projeleri olu\u015fturulmu\u015ftur. T\u00fcrkiye\u2019de de \u0130HD, Mazlum Der, G\u00f6\u00e7 Der gibi bir\u00e7ok sivil toplum kurulu\u015fu taraf\u0131ndan da y\u00fcr\u00fct\u00fclen bu t\u00fcr komisyon \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla d\u00f6neme d\u00f6nem dikkate de\u011fer baz\u0131 sonu\u00e7lar\u0131n al\u0131nmas\u0131 da sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Resmi hakikat aray\u0131\u015flar\u0131n\u0131n m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131 ko\u015fullarda, sivil toplum projeleri, ma\u011fdurlar\u0131n ve ge\u00e7mi\u015fteki hak ihlallerinin belki de tek g\u00fcvenilir kay\u0131tlar\u0131n\u0131 sa\u011flayabilecekleri i\u00e7in \u00f6nemlidir. Ancak, sivil toplum projeleri, soru\u015fturma yetkisi, h\u00fck\u00fcmet kay\u0131tlar\u0131na ula\u015f\u0131m garantisi, komisyon \u00fcyeleri i\u00e7in ki\u015fisel dokunulmazl\u0131k ve devletin komisyonun verece\u011fi tavsiyeleri uygulama ya da en az\u0131ndan rapor etme zorunlulu\u011fundan gelen faydalar gibi \u00e7a\u011fda\u015f hakikat komisyonlar\u0131n\u0131n sahip olduklar\u0131 pek \u00e7ok \u00f6nemli \u00f6zelli\u011fe sahip de\u011fildir.\u00a0 <\/p>\n
Hakikat Komisyonlar\u0131 Nedir<\/p>\n
\u0130\u00e7 sava\u015f gibi, toplumsal duyguda\u015fl\u0131\u011f\u0131 zedeleyen sorunlar ya\u015fayan toplumlar\u0131n ihtiya\u00e7 duydu\u011fu temel husus toplumsal mutabakat\u0131n yeniden in\u015fas\u0131d\u0131r. Toplumsal mutabakat, her ne kadar bireyler veya gruplar aras\u0131nda kurulacak olan ili\u015fkinin temel kriterlerinin belirlenmesi anlam\u0131na gelse de, d\u00fcnyadaki ge\u00e7mi\u015f deneyimler ili\u015fkinin tan\u0131m\u0131n\u0131n ki\u015finin k\u00fclt\u00fcr\u00fcne, insan haklar\u0131 ihlallerinde kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ya\u015fad\u0131klar\u0131 deneyimine, gruplar\u0131n ortak siyasi yap\u0131 i\u00e7indeki konumuna ve ki\u015fisel \u015fartlar\u0131na g\u00f6re de\u011fi\u015fti\u011fini g\u00f6stermektedir. Yine de, toplumsal mutabakat\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirilebilir bir ama\u00e7 olmaktan \u00e7ok bir s\u00fcre\u00e7 oldu\u011fu konusunda pek \u00e7ok uzman hemfikir. <\/p>\n
Bu ba\u011flamda yap\u0131lmas\u0131 gereken en \u00f6nemli ayr\u0131m bireysel mutabakat ile ulusal ya da siyasi mutabakat aras\u0131ndaki ayr\u0131md\u0131r. Hakikat komisyonlar\u0131, ger\u00e7eklere dair temel noktalar\u0131n siyasi elit aras\u0131nda bir \u00e7at\u0131\u015fma ya da gerginlik kayna\u011f\u0131 olmas\u0131n\u0131 engelleyerek, siyasi mutabakat sa\u011flanmas\u0131 yolunda a\u015fama kaydedilmesini sa\u011flayabilir. Ancak bireysel d\u00fczeyde mutabakat \u00e7ok daha karma\u015f\u0131k bir olgudur ve muhtemelen hakikat komisyonu arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla sa\u011flanmas\u0131 \u00e7ok daha zordur. Ba\u011f\u0131\u015flama, iyile\u015fme ve mutabakat olduk\u00e7a ki\u015fisel s\u00fcre\u00e7lerdir ve her bireyin bar\u0131\u015f\u0131n sa\u011flanmas\u0131 ve hakikat-beyan\u0131 konular\u0131yla ilgili olarak ihtiya\u00e7 ve tepkileri farkl\u0131 olabilir.\u00a0<\/p>\n
Yine de pek \u00e7ok ki\u015fi, toplumsal mutabakat yolunda ilerlenebilmesi i\u00e7in hakikatleri bilmenin gerekli oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcrmektedir. Elbette kan\u0131tlara dayan\u0131larak ve sa\u011f kalanlar\u0131n \u00f6yk\u00fclerinden yararlan\u0131larak hakikati bilmenin gereklili\u011fine i\u015faret edilebilir. Bazen, baz\u0131 ki\u015filer i\u00e7in ve baz\u0131 durumlarda hakikatin bilinmesi yeterli olabilir. Ancak bunun tersinin de do\u011fru olabilece\u011fini, ya da toplumsal mutabakat\u0131n ge\u00e7mi\u015fteki haks\u0131zl\u0131klarla ilgili hakikatlerin bilinmesinden daha fazlas\u0131n\u0131 gerektirebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmek de m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.
Toplumsal mutabakat aray\u0131\u015f\u0131nda hakikatin bilinmesi \u00e7ok \u00f6nemli bir yer ihtiva ederken, hakikat komisyonlar\u0131 da mutabakat\u0131n sa\u011flanmas\u0131nda bir ge\u00e7i\u015f mekanizmas\u0131 i\u015flevi g\u00f6rmektedirler. Buna ra\u011fmen mutabakat aray\u0131\u015f\u0131nda her \u015fey de\u011fillerdir. Sadece en \u00f6nemli \u00f6\u011felerinden bir tanesi olarak g\u00f6sterilmektedir.\u00a0\u00a0\u00a0<\/p>\n
Belirlenen bir zaman zarf\u0131nda bir konuda ya\u015fanan b\u00fct\u00fcn hak ihlallerini inceleyen Hakikat Komisyonlar\u0131, yapt\u0131klar\u0131 incelemeleri tamamlay\u0131p sonu\u00e7 veya tavsiyelerini kapsayan raporunu haz\u0131rlad\u0131ktan sonra g\u00f6revini tamamlam\u0131\u015f olurlar. Bu ba\u011flamdan da anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi ge\u00e7ici yap\u0131lar olan Hakikat Komisyonlar\u0131, \u00f6z itibar\u0131yla bir veya birka\u00e7 y\u0131l gibi belli bir zaman diliminde faaliyet g\u00f6sterirler. G\u00f6revlerini tamamlad\u0131ktan sonra da\u011f\u0131l\u0131rlar.\u00a0\u00a0<\/p>\n
G\u00fcney Afrika deneyiminde oldu\u011fu gibi su\u00e7lular\u0131n yarg\u0131lanmas\u0131 gibi bir rol de oynad\u0131klar\u0131 i\u00e7in mahkemelerle benzerlikler de g\u00f6steren Hakikat Komisyonlar\u0131, \u00f6z itibar\u0131yla adli olmayan, hatta k\u0131smi hukuki ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131 olan yap\u0131lar. Genellikle sava\u015f d\u00f6neminden bar\u0131\u015f d\u00f6nemine ya da otoriter y\u00f6netimden demokrasiye ge\u00e7i\u015f d\u00f6nemlerinde kurulan bu t\u00fcr komisyonlar, yetkilerini \u00e7at\u0131\u015fman\u0131n her iki ucundaki g\u00fc\u00e7lerin resmi onay\u0131ndan ve kitlelerin deste\u011finden al\u0131rlar.\u00a0\u00a0<\/p>\n
Temel amac\u0131 toplumsal vicdan\u0131 rahatlatmak ve zedelenen duyguda\u015fl\u0131\u011f\u0131 tamir etmek olan hakikat komisyonlar\u0131, devlet ya da ma\u011fduriyete neden olan ki\u015filerin olaylardaki sorumluluklar\u0131n\u0131 kabul etmelerini, ma\u011fdurlar i\u00e7in tazminat programlar\u0131 haz\u0131rlanmas\u0131n\u0131, yap\u0131sal e\u015fitsizliklere ve ma\u011fdur topluluklar\u0131n temel maddi ihtiya\u00e7lar\u0131na dikkat edilmesini, toplumda daha \u00f6nce kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya gelen gruplar\u0131 bir araya getirecek do\u011fal ba\u011flar\u0131n bulunmas\u0131 da hedefleri aras\u0131ndad\u0131r.\u00a0<\/p>\n
Hakikat komisyonlar\u0131n\u0131n \u00f6zel yetkileri ve g\u00fc\u00e7leri bulunmaz. Hatta m\u00fcmk\u00fcn mertebe en az g\u00fc\u00e7le en \u00e7ok i\u015fi yapmay\u0131 hedeflerler. Ge\u00e7mi\u015fte ya\u015fanan olaylardan dolay\u0131 birilerini cezaland\u0131rmak gibi bir stratejiyle hareket etmedikleri i\u00e7in \u00f6zel yetkilere ve g\u00fc\u00e7lere ihtiya\u00e7 da duymazlar. Ama yine de m\u00fclakat ve soru\u015fturma yapabilme, mahkemeye davet etme, iddialar\u0131n cevaplanmas\u0131n\u0131 sa\u011flama, kamu mercilerinden destek alma, siyasi \u015fahsiyetlerin yetkilerini ve g\u00fc\u00e7lerini komisyonun faaliyetlerini k\u0131s\u0131tlay\u0131c\u0131 veya bo\u015fa \u00e7\u0131kar\u0131c\u0131 temelde kullanmalar\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcn\u00fc alma ve delillerin karart\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00f6nleme gibi tutumlar kar\u015f\u0131s\u0131nda belli bir yetkiye ve g\u00fcce sahip olmas\u0131 zorunludur.
Her \u00fclkenin \u00f6zg\u00fcnl\u00fcklerine ve \u00f6zel ihtiya\u00e7lar\u0131na g\u00f6re komisyonlar\u0131n yetkileri de farkl\u0131l\u0131klar g\u00f6sterebilir. Fakat bu g\u00fc\u00e7lerin verilmesi, komisyon s\u00fcrecinin adli olmama \u00f6zelli\u011fini koruyacak \u015fekilde dengeli olmal\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc komisyonlar\u0131n yetkilerinin her artt\u0131r\u0131lmas\u0131, bu s\u00fcreci hakikat komisyonu olmaktan uzakla\u015ft\u0131r\u0131p adli mahkeme s\u00fcreci olmaya yakla\u015ft\u0131rma riski ta\u015f\u0131maktad\u0131r.<\/p>\n
Bu komisyon ve mahkemelerin yetki ve g\u00fc\u00e7leri kadar yapt\u0131r\u0131mlar\u0131 da en asgari d\u00fczeyde olmak durumdad\u0131r. Komisyonlar\u0131n temel amac\u0131 cezaland\u0131rma yapmaktan ziyade uzla\u015f\u0131y\u0131 geli\u015ftirmek oldu\u011fu i\u00e7in uygulanacak yapt\u0131r\u0131mlar\u0131nda bu uzla\u015f\u0131ya hizmet temelinde geli\u015ftirilmesi gerekir.\u00a0 Yapt\u0131r\u0131m gerektiren hususlar genellikle komisyona i\u015fleyi\u015fine uygunsuz bi\u00e7imde engel olmaya \u00e7al\u0131\u015fmak, kendisine bilerek yanl\u0131\u015f bilgi vermek ya da tan\u0131kl\u0131k celbine bir mazeret g\u00f6stermeden kar\u015f\u0131l\u0131k vermek gibi konular\u0131 kapsamaktad\u0131r. Uygulanan yapt\u0131r\u0131mlar da para veya hapis cezas\u0131 ya da her ikisine birden \u00e7arpt\u0131r\u0131lmas\u0131yla s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r.
\u00a0
Komisyonlar\u0131n \u00d6n\u00fcndeki Engeller\u00a0<\/p>\n
Ge\u00e7i\u015f d\u00f6nemi mekanizmalar\u0131ndan olan Hakikat Komisyonlar\u0131\u2019n\u0131n kurulmas\u0131 ve \u00e7al\u0131\u015fabilmesinin en \u00f6nemli ko\u015fulu silahl\u0131 \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n durdurulmas\u0131d\u0131r. Aksi durumda, hem komisyon \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131n tarafs\u0131z g\u00f6r\u00fcnmeleri hem de ma\u011fdur ve tan\u0131klara ula\u015fmalar\u0131 ve ifadelerini almalar\u0131 imk\u00e2ns\u0131z bir hal al\u0131rken, ma\u011fdur ve tan\u0131klar\u0131n da komisyon \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na kat\u0131l\u0131mlar\u0131 ve g\u00fcvenliklerinin sa\u011flanmas\u0131 imk\u00e2ns\u0131z bir hale gelebilmektedir. \u00c7at\u0131\u015fmalar\u0131n s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc ko\u015fullarda b\u00f6ylesi bir komisyon \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 ba\u015flat\u0131lmak istense de, ifade vermesi gerekenlerde \u00fcrkeklik yaratan ko\u015fullardan dolay\u0131 sa\u011fl\u0131kl\u0131 sonu\u00e7lar ortaya \u00e7\u0131kmamaktad\u0131r. <\/p>\n
\u00c7at\u0131\u015fman\u0131n hakikat komisyonu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na b\u00f6ylesi olumsuz bir etkisi olsa da komisyon \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n \u015fiddet ya da sava\u015f\u0131 canland\u0131raca\u011f\u0131 endi\u015fesini ta\u015f\u0131yanlarda olmaktad\u0131r. Ama d\u00fcnya deneyimlerinin \u00e7o\u011fu bunun bir yan\u0131lg\u0131 oldu\u011funu, hatta tam tersine etkilerde bulundu\u011funu a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r. Resmi ortamlarda eski su\u00e7lar\u0131n konu\u015fulmas\u0131n\u0131n ma\u011fdurda ac\u0131s\u0131n\u0131 birileriyle payla\u015fma gibi, sadece i\u00e7 d\u00f6kme temelinde de olsa, bir terapi etkisi yaparken, faillere i\u015fledi\u011fi su\u00e7lar kar\u015f\u0131s\u0131nda zaman\u0131 geldi\u011finde birilerinin hesap sorabilece\u011fi gibi uyar\u0131c\u0131 bir etki yapt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.\u00a0<\/p>\n
Komisyon \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcnde sorun te\u015fkil eden sorunlar\u0131n \u00e7o\u011funun siyasi liderlerin ilgisizli\u011finden kaynakland\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Sava\u015f ya da \u015fiddet ortam\u0131n\u0131n etkilerinin ve siyasi akt\u00f6rlerinin siyasi arenaya direkt veya dolayl\u0131 m\u00fcdahalelerinin s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc veya bitmedi\u011fi d\u00f6nemlerde hakikat komisyonu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ba\u015flat\u0131ld\u0131klar\u0131 i\u00e7in, siyasi liderlerin ilgisiz veya k\u00f6stekleyen tutumlar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n geli\u015fmesinde olumsuz etkide bulunabilmektedir. <\/p>\n
Siyasi liderlerin ilgisi ad\u0131na komisyon \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 liderlerin denetimine sokan yakla\u015f\u0131m ise ba\u015fka bir yanl\u0131\u015fl\u0131\u011fa yol a\u00e7maktad\u0131r. Sava\u015f d\u00f6neminde etkili rol almam\u0131\u015f dahi olsa siyasi liderlerin genelde \u00f6ncelikli kayg\u0131lar\u0131 i\u00e7 ve d\u0131\u015f siyasi dengeleri g\u00f6zeten bir yakla\u015f\u0131m oldu\u011fu i\u00e7in \u00e7o\u011fu durumda siyasi dengeleri kamuoyunun vicdan\u0131n\u0131 rahatlatabilecek tavra tercih edebilmektedirler. Siyasi liderlerin denetimine giren hakikat komisyonlar\u0131, faaliyetlerini g\u00fc\u00e7 dengelerine veya ki\u015fi, grup ve z\u00fcmrelerin g\u00fc\u00e7 durumlar\u0131na g\u00f6re y\u00fcr\u00fctmek zorunda kald\u0131k\u00e7a, hakikat komisyonlar\u0131 da toplum nezdinde g\u00fcvenilirliklerini kaybetmekte ve adalet duygusu zedelemektedirler. Bir de sava\u015f d\u00f6neminde \u00e7e\u015fitli roller alm\u0131\u015f ki\u015filerin ge\u00e7i\u015f d\u00f6nemlerinde de \u015fu veya bu \u015fekilde hala siyasi g\u00fc\u00e7lerini koruduklar\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulunduruldu\u011funda siyasi liderlerin denetimine girmi\u015f hakikat komisyonu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n ge\u00e7mi\u015fe ili\u015fkin bir\u00e7ok delilin karart\u0131lmas\u0131n\u0131n arac\u0131 haline d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclme risk de bulunmaktad\u0131r.\u00a0<\/p>\n
\u0130ktidarlar, ge\u00e7mi\u015fin ayd\u0131nlat\u0131lmas\u0131 konusunda toplumun g\u00fc\u00e7l\u00fc muhalefetiyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131klar\u0131 durumlarda da bu t\u00fcr komisyonlar kurmu\u015flard\u0131r. \u0130ktidar g\u00fc\u00e7lerinin, ge\u00e7mi\u015fin ayd\u0131nlat\u0131lmas\u0131n\u0131 kendi menfaatlerine uygun bulmad\u0131klar\u0131 durumlar\u0131nda ba\u015fvurduklar\u0131 y\u00f6ntem ma\u011fdurlar\u0131n ge\u00e7mi\u015fteki insan haklar\u0131 ihlalleriyle ilgili yeterli \u00e7al\u0131\u015fma yap\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcndeki ele\u015ftirilerini etkisiz k\u0131lmak i\u00e7in ba\u015flatt\u0131klar\u0131 bir \u00e7al\u0131\u015fma haline d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclebilmektedir. Bunun y\u00f6ntemi de komisyonu kasten g\u00fc\u00e7s\u00fcz bir \u015fekilde yap\u0131land\u0131rarak, sonu\u00e7lar\u0131na sonradan kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131lmas\u0131n\u0131 ya da reddedilmesini kolayla\u015ft\u0131rmak \u015feklinde yap\u0131lmaktad\u0131rlar. D\u00fcnyan\u0131n bir\u00e7ok yerinde \u00f6rg\u00fctlendirilen bu t\u00fcr komisyonlar\u0131n her yerde istenen sonu\u00e7lar\u0131 elde edememesinin komisyon \u00fcyelerinin zay\u0131f y\u00f6netiminden kaynakland\u0131\u011f\u0131 tespit edilmi\u015ftir. Her ne kadar komisyon \u00fcyeleri genellikle komisyonun g\u00fcnl\u00fck idaresinde yer alm\u0131yor olsalar da, komisyonun kamusal y\u00fczleri olmalar\u0131 itibariyle, komisyon \u00fcyelerinin ki\u015fisel ve siyasal otoriteleri, inat\u00e7\u0131 mercilerle ba\u015fa \u00e7\u0131kma noktas\u0131nda kritik bir \u00f6nem te\u015fkil eder. Ayr\u0131ca ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 y\u00f6neten, komisyon politikalar\u0131n\u0131 \u015fekillendiren ve nihai raporda nelerin s\u00f6ylenece\u011fine dair son karar\u0131 verenler de yine komisyon \u00fcyeleridir. <\/p>\n
T\u00fcm bu kayg\u0131lardan dolay\u0131, hakikat komisyonu \u00fcyelerinin se\u00e7imi b\u00fcy\u00fck bir titizlik istemektedir. \u00dcyeleri atama \u015feklinde belirlenen Arjantin, \u00c7ad, \u015eili, Haiti ve Uganda\u2019daki hakikat komisyonlar\u0131 \u00f6rneklerinde, komisyon \u00fcyelerinin atamay\u0131 yapan kurumlar\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015fleri do\u011frultusunda hareket ettikleri g\u00f6zlemlenmi\u015ftir. En ba\u015far\u0131l\u0131 deneyimler komisyon \u00fcyeleri isti\u015fare ve se\u00e7ime dayal\u0131 bir y\u00f6ntemle belirlenen G\u00fcney Afrika \u00f6rne\u011finde g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.\u00a0<\/p>\n
T\u00fcm bunlar, hakikat aray\u0131\u015f\u0131nda siyasi liderlerin veya iktidarlar\u0131n komisyon \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na kar\u015f\u0131 ilgisinin \u00f6nemini ink\u00e2r etmese de, ge\u00e7i\u015f d\u00f6nemindeki topluluklarda resmi hakikat aray\u0131\u015f\u0131ndan ziyade sivil toplum taraf\u0131ndan y\u00fcr\u00fct\u00fclen hakikat aray\u0131\u015f\u0131 mekanizmalar\u0131n\u0131n \u00f6nemini ortaya koymaktad\u0131r. Tabii ki, kamuoyunun fikri dikkate al\u0131nmadan ya da \u00e7ok az al\u0131narak, ya da kendi \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 ge\u00e7mi\u015fin incelenmesini engellemekte g\u00f6ren taraflarca resmi hakikat-aray\u0131\u015flar\u0131ndan vazge\u00e7ilmesine \u015f\u00fcpheyle yakla\u015fmak gerekmektedir.\u00a0 <\/p>\n
Komisyonun Faaliyetleri <\/p>\n
\u00d6l\u00fcm ve y\u0131k\u0131m\u0131n ya\u015fam\u0131n g\u00fcnl\u00fck rutini haline geldi\u011fi, kimsenin kimseye, hele hele siyasal g\u00fc\u00e7lere hi\u00e7 g\u00fcvenemedi\u011fi bir d\u00f6nemi, sava\u015f\u0131 ya\u015fam\u0131\u015f toplumlarda herkesin g\u00fcvenini kazanm\u0131\u015f ve herkesin ya\u015fad\u0131klar\u0131n\u0131 b\u00fct\u00fcn a\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131yla anlatmas\u0131n\u0131 ilk etapta beklemek pek ger\u00e7ek\u00e7i de\u011fildir. Hakikatleri Ara\u015ft\u0131rma komisyonlar\u0131n\u0131n temel \u00e7al\u0131\u015fma prensibiyse, kitlelerin komisyonlara duydu\u011fu g\u00fcvenle, g\u00f6n\u00fcll\u00fc ifade verme esas\u0131na dayanmaktad\u0131r. Bask\u0131 ve zorla ki\u015fileri ifadeye zorlamak, hakikat komisyonlar\u0131n\u0131n \u00e7al\u0131\u015fma y\u00f6ntemleri aras\u0131nda de\u011fildir, olamazda. Geni\u015f halk kitlelerinin g\u00fcveni temelinde g\u00f6n\u00fcll\u00fc anlat\u0131m temel \u00e7al\u0131\u015fma esas\u0131d\u0131r.\u00a0\u00a0<\/p>\n
Fakat istikrar ve g\u00fcvenin hi\u00e7 olmad\u0131\u011f\u0131 sava\u015f ko\u015fullar\u0131n\u0131n geride b\u0131rak\u0131ld\u0131\u011f\u0131 dahi daha tam net de\u011filken veya halk\u0131n kayg\u0131lar\u0131n\u0131 s\u00fcrerken, b\u00f6ylesi bir komisyon faaliyetine kar\u015f\u0131 halk\u0131n ilk etapta g\u00fcven duymas\u0131n\u0131 ve g\u00f6n\u00fcll\u00fc ifade vermesini beklemek pek ger\u00e7ek\u00e7i de\u011fildir. Hele hele siyasi ve askeri g\u00fcc\u00fc olmayan, daha \u00e7ok sivil toplumcu bir mant\u0131k \u00fczerinden \u015fekillenen bir mekanizman\u0131n askeri g\u00fcc\u00fc elinde bulunduran odaklara kar\u015f\u0131 etkili olabilece\u011fine dair inanmalar\u0131n\u0131 beklemek de bir o kadar g\u00fc\u00e7t\u00fcr. Bundan dolay\u0131 Hakikatleri Ara\u015ft\u0131rma komisyonlar\u0131n\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na ba\u015flarken \u00f6nlerindeki en \u00f6nemli sorun, geni\u015f halk kitlelerinin g\u00fcvenini kazanmakt\u0131r.\u00a0\u00a0<\/p>\n
S\u00f6z konusu komisyonun kitlelere kendini anlatma d\u00fczeyi o komisyonun ifade al\u0131m\u0131n\u0131 ve bilgiye ula\u015f\u0131m\u0131n\u0131, ma\u011fdurlar\u0131n ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 ele almada g\u00f6sterece\u011fi ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131, kamusal beklentileri kar\u015f\u0131layabilme yetisini ve kamu nezdinde genel itibar\u0131n\u0131 derinden etkiler. Bunu yapabilmek i\u00e7inde halka a\u00e7\u0131k bilgilendirme toplant\u0131lar\u0131 d\u00fczenleyerek, rol\u00fc ve yetkisi hakk\u0131nda bilgi veren bro\u015f\u00fcrler, videolar haz\u0131rlay\u0131p, da\u011f\u0131tarak bu \u00e7abalar\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131 kendisi y\u00fcr\u00fctebilir. Fakat en \u00f6nemlisi ST\u00d6\u2019ler, yerel taban \u00f6rg\u00fctleri ve medya ile ili\u015fki kurup bunlar\u0131 etkin kullanmas\u0131ndan ge\u00e7mektedir. Bu ili\u015fki salt komisyon \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131nda de\u011fil, komisyonun t\u00fcm faaliyetleri boyunca \u00f6nemini korur. <\/p>\n
\u0130fade al\u0131m\u0131nda dikkat edilecek hususlar\u00a0<\/p>\n
Geni\u015f bir haz\u0131rl\u0131k s\u00fcrecinden sonra, komisyon \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n fiilen ba\u015flang\u0131\u00e7 an\u0131 ifade al\u0131mlar\u0131yla ba\u015flar. \u0130fade al\u0131mlar\u0131nda da dikkat edilmesi gereken en \u00f6nemli husus ifade verenlerin kimliklerinin ve ifadelerinin gizliliklerine, mahkeme gibi uygun ortamlar haz\u0131rlanana kadar, dikkat edilmesidir. B\u00f6ylesi bir prosed\u00fcr halk\u0131n komisyonlara duydu\u011fu g\u00fcveni peki\u015ftirirken, ifade al\u0131mlar\u0131nda kolayla\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 bir etken olmaktad\u0131r. Bundan dolay\u0131 da ifade al\u0131mlar\u0131n\u0131n komisyon \u00fcyelerinin ma\u011fdurlarla \u00f6zel veya gizli toplant\u0131larda, bire bir yapt\u0131klar\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fmeler sonucunda toplamas\u0131n\u0131 gerektirmektedir. Ma\u011fdura g\u00fcvenli ve samimi bir ortamda ge\u00e7mi\u015fte ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 travmatik olaylar\u0131 anlatma imkan\u0131 sunarak terapi etkisi de yapan b\u00f6ylesi bir y\u00f6ntem, ge\u00e7mi\u015f olaylar\u0131n a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131rmaktad\u0131r.\u00a0
\u0130fade al\u0131mlar\u0131nda dikkat edilmesi gereken en \u00f6nemli husus ifade alanlar\u0131n komisyonun ihtiya\u00e7 duydu\u011fu \u00f6zel bilgiye ula\u015fma iste\u011fiyle, ifade verenin hik\u00e2yeyi kendi tarz\u0131nda anlatma istemi aras\u0131nda bir gerilimin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na izin verilmemesidir. \u0130fade alan ile ifade veren aras\u0131nda do\u011fru bir denge tutturmak \u00f6nemlidir. Ayr\u0131ca ifade verenin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 olaylar\u0131n travmatik etkisinden dolay\u0131 ifadelerinde beklenmedik ritim bozukluklar\u0131, duygu yo\u011funla\u015fmalar\u0131 ve ifade sorunlar\u0131 kesinlikle ya\u015fanmaktad\u0131r. B\u00f6ylesi durumlar kar\u015f\u0131s\u0131nda ma\u011fdurun anlatt\u0131klar\u0131n\u0131 sonuna kadar dinleyerek ruh haline sayg\u0131 g\u00f6stermek, istenen bilgilere ula\u015fma arzusundan \u00f6nceliklidir. Bu durum m\u00fclakat\u0131n uzamas\u0131na neden olsa da sayg\u0131 temelindeki yakla\u015f\u0131m g\u00fcven duygusunu g\u00fc\u00e7lendirmekte ve duygu yo\u011funlu\u011fu atlat\u0131ld\u0131ktan sonra \u00e7ok daha geni\u015f bilgilerin dahi verilmesini sa\u011flayabilmektedir. Psikoloji ve sosyo-psikoloji konusunda ifade alan\u0131n belli bir yo\u011funla\u015fmas\u0131n\u0131n \u00f6nemine dikkat \u00e7eken bu durum, komisyon \u00fcyelerinin se\u00e7iminin ne kadar \u00f6nemli oldu\u011funu bir kez daha ortaya \u00e7\u0131karmaktad\u0131r.\u00a0 <\/p>\n
Ar\u015fiv tarama ve teyit safhas\u0131\u00a0<\/p>\n
Ma\u011fdurlarla yap\u0131lan bire bir g\u00f6r\u00fc\u015fmeler kadar \u00f6nemli olan bir di\u011fer husus da, insan haklar\u0131 dernekleri ve sava\u015ftan etkilenen ma\u011fdurlar\u0131n sorunlar\u0131yla ilgilenen sivil toplum kurulu\u015flar\u0131n\u0131n kay\u0131tlar\u0131 ve sava\u015f\u0131n taraf\u0131 olan g\u00fc\u00e7 odaklar\u0131n\u0131n ar\u015fivlerinde yap\u0131lacak olan ara\u015ft\u0131rmalard\u0131r. Bire bir g\u00f6r\u00fc\u015fmeler sonucunda elde edilen bir\u00e7ok bilginin netle\u015ftirilmesini, hatta tan\u0131klar\u0131 kalmam\u0131\u015f olaylar\u0131n dahi a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan b\u00f6ylesi bir \u00e7al\u0131\u015fma toplumun vicdan\u0131n\u0131 rahats\u0131z eden hi\u00e7 bir \u015feyin gizli kapakl\u0131 kalmamas\u0131na katk\u0131 sunmaktad\u0131r.
Ayn\u0131 \u015fekilde elde edilecek olan bilgilerin netle\u015ftirilmesi i\u00e7in belli bir soru\u015fturma d\u00f6nemi zorunlu bir a\u015fmad\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc elde edilen bilgilerin bir k\u0131sm\u0131 ar\u015fivlerde yap\u0131lacak olan ara\u015ft\u0131rmalarla netle\u015ftirilse de b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 farkl\u0131 tan\u0131klara ula\u015fmay\u0131 ve belli bir soru\u015fturmay\u0131 gerektirecektir. Bundan dolay\u0131 bire bir g\u00f6r\u00fc\u015fmeler ve ara\u015ft\u0131rma safhalar\u0131yla birlikte olaylar\u0131n netle\u015ftirilmesi i\u00e7in soru\u015fturma da \u00f6nemli bir a\u015famad\u0131r.\u00a0\u00a0<\/p>\n
Yap\u0131lan t\u00fcm ara\u015ft\u0131rma ve soru\u015fturma sonu\u00e7lar\u0131 bir potada toplan\u0131p, i\u015flendikten sonra hakikat komisyonlar\u0131n\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 kamuoyuyla payla\u015fmaya ba\u015flad\u0131klar\u0131 ve \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n ilk \u00fcr\u00fcnlerini vermeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 a\u015fama \u2018halka a\u00e7\u0131k oturumlar\u2019 veya mahkemeler devreye girer.\u00a0 <\/p>\n
\u201cHakikate Kar\u015f\u0131l\u0131k Af Form\u00fcl\u00fc <\/p>\n
Hakikatleri ara\u015ft\u0131rma komisyonu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 kapsam\u0131nda halka a\u00e7\u0131k oturum veya yarg\u0131lamalar\u0131n yap\u0131lmas\u0131 bir zorunluluk de\u011fildir. Ama G\u00fcney Afrika ba\u015fta olmak \u00fczere Uganda, Nijerya gibi d\u00fcnyan\u0131n bir\u00e7ok yerinde ya\u015fan\u0131lan deneyimler, halka a\u00e7\u0131k yarg\u0131lamalar\u0131n yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 yerlerde daha kal\u0131c\u0131 sonu\u00e7lar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir.\u00a0 Bundan dolay\u0131 halka a\u00e7\u0131k yarg\u0131lamalar\u0131n yap\u0131lmas\u0131 e\u011filimi son y\u0131llarda kendini g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u015fekilde hissettirmektedir.\u00a0\u00a0<\/p>\n
Halka a\u00e7\u0131k oturumlar veya yarg\u0131lamalar yapman\u0131n temel mant\u0131\u011f\u0131 fail ile ma\u011fduru y\u00fczle\u015ftirmek ve kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 uzla\u015fmay\u0131 veya vicdani sorgulamay\u0131 sa\u011flamakt\u0131r. Tabi ki tek ama\u00e7 bu de\u011fildir. Ma\u011fdurlara ve hayatta kalanlara halk\u0131n \u00f6n\u00fcnde hik\u00e2yelerini anlatma \u015fans\u0131 verilmesini, resmi olarak ge\u00e7mi\u015f hatalar\u0131n tan\u0131nmas\u0131n\u0131n sa\u011flanmas\u0131n\u0131, halk\u0131n kurbanlar\u0131 anlamas\u0131n\u0131 ve onlarla duyguda\u015fl\u0131k kurmas\u0131 y\u00f6n\u00fcnde te\u015fvik edilmesini, baz\u0131 toplumsal kesimlerin ger\u00e7e\u011fi ink\u00e2r etmeye devam etme ihtimalinin azalt\u0131lmas\u0131n\u0131 ve yap\u0131lan i\u015fin \u015feffafl\u0131\u011f\u0131n\u0131n artt\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 da ama\u00e7lar.\u00a0<\/p>\n
En \u00f6nemlisi de y\u00fcz y\u00fcze g\u00f6r\u00fc\u015fmenin dolayl\u0131 diyaloga nazaran g\u00f6r\u00fc\u015fmelerde yaratt\u0131\u011f\u0131 daha \u0131l\u0131ml\u0131 havan\u0131n toplumsal uzla\u015f\u0131, vicdan muhasebesi ve kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 af yolunda kullan\u0131lmas\u0131d\u0131r. Tan\u0131klar \u00f6n\u00fcnde yap\u0131lan bir y\u00fczle\u015fmeyse, bireylerin veya gruplar\u0131n kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 kin duygular\u0131n\u0131 minimal bir d\u00fczeye indirgemektedir.\u00a0<\/p>\n
Uganda, Sri Lanka ve Nijerya\u2019daki hakikat komisyonlar\u0131n\u0131n hepsi halka a\u00e7\u0131k oturumlar d\u00fczenlemi\u015flerdir. Ancak uluslararas\u0131 d\u00fczeyde en \u00e7ok ses getireni, G\u00fcney Afrika Hakikat ve Toplumsal Mutabakat Komisyonu\u2019nun d\u00fczenledi\u011fi halka a\u00e7\u0131k oturumlar olmu\u015ftur. Y\u00fczlerce g\u00fcn s\u00fcren bu oturumlar konu ba\u015fl\u0131klar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan da olduk\u00e7a b\u00fcy\u00fck bir \u00e7e\u015fitlilik g\u00f6stermi\u015fti: ma\u011fdur oturumlar\u0131, af oturumlar\u0131, \u00f6zel konulu oturumlar, \u00f6zel olaylarla ilgili oturumlar, kurumsal oturumlar ve siyasi parti oturumlar\u0131 verilebilecek \u00f6rneklerden baz\u0131lar\u0131d\u0131r. G\u00fcney Afrika deneyiminin ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fc sonu\u00e7lardan etkilenen analistlerin hepsi b\u00fct\u00fcn hakikat komisyonlar\u0131n\u0131n halka a\u00e7\u0131k oturumlar yapmas\u0131n\u0131 tavsiye etmektedirler.\u00a0
Ne var ki bu tavsiyeye uymamay\u0131 gerektirecek me\u015fru nedenlerin oldu\u011funu ileri s\u00fcren baz\u0131 kesimlerde bulunmaktad\u0131r. \u0130leri s\u00fcrd\u00fckleri bu sav\u0131 da komisyon \u00fcyeleri ve ma\u011fdurlar\u0131n can g\u00fcvenli\u011fi, zaman ve kaynak k\u0131s\u0131tlamas\u0131 ve komisyon takibatlar\u0131n\u0131n \u201cadli s\u00fcre\u00e7lere d\u00f6n\u00fc\u015fmesi endi\u015felerine dayand\u0131rmaktad\u0131rlar. Fakat kendini kaynak ve zaman sorunuyla s\u0131n\u0131rlayan ve g\u00fcvenlik endi\u015fesi alt\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fan komisyonlar\u0131n hi\u00e7birinin elde ettikleri veriler ve sonu\u00e7lar sa\u011fl\u0131kl\u0131 olmam\u0131\u015ft\u0131r. <\/p>\n
Aff\u0131n ko\u015fullar\u0131\u00a0<\/p>\n
Halka a\u00e7\u0131k yarg\u0131lamalar d\u00fcnyan\u0131n bir\u00e7ok yerinde uygulanm\u0131\u015f olsa da bir tek G\u00fcney Afrika\u2019da, siyasi nitelikli su\u00e7lar i\u015fleyenlere bireysel af tan\u0131ma yetkisi Hakikat ve Toplumsal Mutabakat Komisyonu\u2019na verilmi\u015fti. Ge\u00e7mi\u015fte i\u015flenen su\u00e7lardaki paylar\u0131n\u0131 b\u00fct\u00fcn\u00fcyle itiraf eden ve bu su\u00e7lar\u0131 siyasi itkilerle i\u015flendi\u011fini kan\u0131tlayanlara af tan\u0131nma y\u00f6netimiydi. Bu sayede, binlerce ki\u015fi ge\u00e7mi\u015fteki insan haklar\u0131 ihlallerinde oynad\u0131klar\u0131 rol\u00fc if\u015fa etmek ve bu ihlallere ili\u015fkin olarak bildiklerini anlatmak \u00fczere bu s\u00fcre\u00e7te komisyona ba\u015fvurmu\u015ftu.
Af yakla\u015f\u0131m\u0131, genellikle ma\u011fdurlar\u0131n u\u011frad\u0131klar\u0131 hak ihlallerinin tazminini ihlal etti\u011fi, su\u00e7 i\u015fleyen ki\u015filerin sorumluluktan ka\u00e7t\u0131\u011f\u0131, ki\u015fisel intikam almaya d\u00f6n\u00fck hareketlerin geli\u015fmesi gibi kayg\u0131 ve ele\u015ftirilerle kar\u015f\u0131la\u015fm\u0131\u015f olsa da \u201chakikate kar\u015f\u0131l\u0131k af form\u00fcl\u00fcne getirilen k\u0131staslar sayesinde Toplumsal Mutabakat Komisyonu \u00e7ok \u00f6nemli ba\u015far\u0131lara imza att\u0131. Affa getirilen k\u0131staslar aff\u0131n s\u0131n\u0131fsal de\u011fil bireysel bazda verilmesi, af tan\u0131nanlar\u0131n bir t\u00fcr kamusal prosed\u00fcre tabi tutulmas\u0131, ma\u011fdurlara herhangi bir bireyin af talebine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kma f\u0131rsat\u0131n\u0131n tan\u0131nmas\u0131 ve ma\u011fdurlara tazminat \u00f6demelerinin yap\u0131lmas\u0131 t\u00fcr\u00fcndendi.\u00a0 <\/p>\n
Maddi ve Manevi Destek\u00a0\u00a0<\/p>\n
Tabi ki, hakikat komisyonlar\u0131n\u0131n faaliyetleri ma\u011fdurlara hik\u00e2yelerini anlatma ve hik\u00e2yelerini birilerine dinletme ile s\u0131n\u0131rl\u0131 olamaz. \u0130rin ba\u011flayan yara, irini temizlendikten sonra pansuman yap\u0131larak iyile\u015ftirme gerektirir. Ma\u011fdurlar\u0131n hik\u00e2yelerini anlatmas\u0131 bir irin temizleme y\u00f6ntemidir. Ama esas tedavi, sonradan sunulacak olan maddi ve manevi destek ile m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Ayn\u0131 durum failler i\u00e7inde ge\u00e7erlidir. \u0130rinin temizlendi\u011fi mahkeme d\u00f6neminde ge\u00e7mi\u015fin an\u0131lar\u0131n\u0131 yeniden ya\u015famakla ba\u015flayan bu durum, yeterli destek sunulmad\u0131\u011f\u0131 durumlarda depressif durumlar\u0131n do\u011fmas\u0131na da yol a\u00e7abilmektedir.\u00a0<\/p>\n
Mahkemelerden sonraki d\u00f6nemlerde bu deste\u011fin devam etmesi gerekmektedir. Mahkemelerde bir ar\u0131nma s\u00fcreci ya\u015famayan ki\u015filer, sonras\u0131nda gereken deste\u011fi bulmad\u0131k\u00e7a yeniden benzer durumlara d\u00fc\u015fme ihtimali s\u00fcrekli vard\u0131r. Aksi durum hem failin hem de ma\u011fdurun ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 travmay\u0131 yenileyebilmektedir. Bu deste\u011fe ister rehabilitasyon ister maddi ve manevi destek denilsin sonu\u00e7ta, ki\u015fi ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 travmatik durumu a\u015fmak i\u00e7in fiziksel ve ruhsal olarak bir ortam de\u011fi\u015fikli\u011fine ihtiya\u00e7 duymaktad\u0131r. Bu ortam\u0131n sa\u011flanmas\u0131 da hakikat komisyonlar\u0131n\u0131n temel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 aras\u0131nda olmak zorundad\u0131r. Fakat dikkat edilmesi gerekli olan sunulan yard\u0131m veya desteklerin ki\u015finin onurunu rencide edici bir tarzda olmamas\u0131d\u0131r.
Komisyonun nihai raporunu haz\u0131rlay\u0131p ilgili mercilere sunmas\u0131yla komisyonun faaliyetleri son bulmaktad\u0131r.\u00a0 <\/p>\n
Tart\u0131\u015fmalara Yol A\u00e7acak Bir Nihai Raporu\u00a0 <\/p>\n
Yorucu ge\u00e7en bir maratonun sonunda Hakikatleri Ara\u015ft\u0131rma komisyonlar\u0131n\u0131n nihai raporlar\u0131n\u0131 haz\u0131rlay\u0131p sunmas\u0131 en kolay a\u015fama olarak g\u00f6r\u00fcnmektedir. Ama asl\u0131nda \u00f6yle de\u011fil. Ez zor ve en fazla tart\u0131\u015fmaya neden olan d\u00f6nemdir.
Rapor bulgular\u0131n rapor edilmesi esas\u0131na g\u00f6re d\u00fczenlendi\u011fi i\u00e7in genel anlamda ciddi bir sorun ya\u015fanmaz. \u0130\u00e7eri\u011finde de genelde komisyonlar\u0131n ma\u011fdurlara yard\u0131m etmeyi ya da tazminat vermeyi, tekrar sava\u015f ya da otoriter rejim ortam\u0131na girmemek i\u00e7in gerekli anayasal, yasal ve kurumsal reformlar yapmay\u0131 ve demokrasi ve hukukun \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc yerle\u015ftirmeyi ama\u00e7layan tavsiyelerine yer verilir. Tart\u0131\u015fmalara neden olan husus, raporda ihlallerle ilgili ki\u015fisel veya kurumsal sorumluluklar\u0131n belgelendi\u011fi b\u00f6l\u00fcmlerle ilgili olarak ya\u015fanmaktad\u0131r. <\/p>\n
Tart\u0131\u015fmalar\u0131n temelinde de \u00e7o\u011fu zaman farkl\u0131 iki veya daha \u00e7ok say\u0131da ideolojik yakla\u015f\u0131m\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f ayr\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131n silahl\u0131 \u00e7at\u0131\u015fmaya d\u00f6n\u00fc\u015fmesi sonucunda ortaya \u00e7\u0131kan hak ihlalleriyle ilgili, taraflar\u0131n hepsinin kendi siyasal ve hukuksal d\u00fczenlerinin \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc esas alan bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131ndan kendilerini kurtarmamalar\u0131 yatmaktad\u0131r. G\u00f6r\u00fc\u015flerdeki bu sabitlik taraflardan birinin su\u00e7 g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc bir tutumun di\u011feri taraf\u0131ndan su\u00e7 g\u00f6r\u00fclmemesi veya birinin ihanet olarak de\u011ferlendirdi\u011fi bir tutumun di\u011ferleri taraf\u0131ndan kahramanl\u0131k olarak nitelendirilmesi gibi birbirinden farkl\u0131, iki u\u00e7 yakla\u015f\u0131m\u0131n bir anda ya\u015fanmas\u0131na neden olmaktad\u0131r.\u00a0<\/p>\n
Sorun salt ideolojik farkl\u0131l\u0131klardan da kaynaklanmamaktad\u0131r. Uygulanan hukuksal prosed\u00fcrler konusunda da farkl\u0131l\u0131klar g\u00f6zlenebilmektedir. Bunlardan birincisi komisyonun incelemeleri kapsam\u0131nda su\u00e7 kabul edilen hususlardan baz\u0131lar\u0131n\u0131n olay\u0131n vuku buldu\u011fu d\u00f6nemde \u00f6rg\u00fctlerin veya devletlerin hukuksal prosed\u00fcrleri gere\u011fi yarg\u0131land\u0131\u011f\u0131 ve su\u00e7 bulundu\u011fu i\u00e7in cezalar\u0131n\u0131n infaz edildi\u011fi ger\u00e7e\u011fine dayanmaktad\u0131r. Hakikat komisyonlar\u0131 incelemelerinde uluslararas\u0131 k\u0131staslar\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fc olarak alsalar da, topluluk yasalar\u0131 veya hukuklar\u0131n\u0131n uluslararas\u0131 kriterlerle \u00e7ak\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 noktalarda faillerin komisyonlar kar\u015f\u0131s\u0131nda rahats\u0131zl\u0131klar\u0131 g\u00fcndeme gelmektedir. Buna verilebilecek en basit \u00f6rnek, d\u00fc\u015fman\u0131yla i\u015fbirli\u011fi yapan birinin \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesi sava\u015f yasalar\u0131na g\u00f6re ba\u015far\u0131 kabul edilirken, silahl\u0131 bir g\u00fc\u00e7 taraf\u0131ndan g\u00f6zalt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015f bir ki\u015finin \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesi su\u00e7 say\u0131lmaktad\u0131r.\u00a0<\/p>\n
Benzer farkl\u0131 bir durum ise, \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n h\u00fck\u00fcm s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc ko\u015fullardaki psikolojik atmosfer ile silahlar sustuktan sonraki atmosferin farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 noktas\u0131nda ya\u015fanabilmektedir. \u00d6rne\u011fin, s\u0131cak \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc ko\u015fullarda esir al\u0131nan silahl\u0131 veya silahs\u0131z ki\u015finin korunmas\u0131n\u0131n ko\u015fullar\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 veya esir alan i\u00e7in ciddi g\u00fcvenlik riski te\u015fkil etti\u011fi d\u00f6nemlerde yap\u0131lan \u00f6ld\u00fcrmelerdir. Bu t\u00fcr durumlara \u00f6zellikle asimetrik sava\u015flarda, devletin askeri g\u00fc\u00e7lerine kar\u015f\u0131 sava\u015f veren \u00f6rg\u00fct militanlar\u0131n s\u0131k\u00e7a d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc g\u00f6r\u00fclmektedir. S\u00f6z\u00fc edilen ko\u015fullar s\u0131cak \u00e7at\u0131\u015fmada ve operasyonda gizlenirken herhangi bir bi\u00e7imde bir ki\u015fiyi esir almak zorunda kalm\u0131\u015f militanlar\u0131n bu ki\u015fiyi ne yarg\u0131lama ne hapse atma ne bir yerden bir yere aktarma ne de kendi g\u00fcvenliklerinden dolay\u0131 b\u0131rakabilme imk\u00e2n\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 ko\u015fullard\u0131r. Bu t\u00fcr durumlarda yap\u0131lan \u00f6ld\u00fcrmeleri \u00f6rg\u00fctler me\u015fru savunma olarak g\u00f6r\u00fcrken, uluslararas\u0131 yasalara g\u00f6re hakikat komisyonlar\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde yap\u0131lan yarg\u0131lamalarda su\u00e7 say\u0131labilmektedir. Bu t\u00fcr durumlarda failin ma\u011fdurun yak\u0131nlar\u0131yla y\u00fczle\u015fmesi, hatta af istemesi ciddi sorun yaratmazken, faillerin komisyon raporlar\u0131nda insan haklar\u0131 su\u00e7lusu ilan edilmeleri ciddi tart\u0131\u015fmalara ve rahats\u0131zl\u0131klara neden olabilmektedir.\u00a0\u00a0<\/p>\n
\u00c7\u00fcnk\u00fc hakikat komisyonlar\u0131n\u0131n siyasal bir misyonlar\u0131n\u0131n bulunmamas\u0131ndan kaynakl\u0131 olarak, tek tek olaylar\u0131n hak ihlali te\u015fkil edip etmedi\u011fini incelerken, s\u00f6z\u00fc edilen olaylar y\u0131\u011f\u0131n\u0131n\u0131n ya\u015fanmas\u0131na neden olan k\u00f6k sorunlar g\u00f6rmezden gelinebilmektedir. Bu durum tek tek olaylar kar\u015f\u0131s\u0131ndaki hakikat ile olgunun b\u00fct\u00fcn\u00fcndeki hakikat yakla\u015f\u0131m\u0131 aras\u0131nda farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 yans\u0131tmaktad\u0131r. T\u0131pk\u0131 G\u00fcney Afrika\u2019da Afrika Ulusal Kongresi (ANC)\u2019nin G\u00fcney Afrika\u2019da \u0131rk ayr\u0131mc\u0131l\u0131\u011f\u0131na kar\u015f\u0131 sava\u015f verirken d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc hak ihlalleri veya daha g\u00fcncel bir \u00f6rnek vermek gerekirse, T\u00fcrkiye\u2019de K\u00fcrt ulusal ink\u00e2rc\u0131l\u0131\u011f\u0131na kar\u015f\u0131 PKK\u2019nin ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131 sava\u015fta \u00e7e\u015fitli d\u00fczeylerde su\u00e7 pratiklerine d\u00fc\u015fmesi \u00f6rneklerinde g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi. Bu iki \u00f6rnekte de tek tek olaylar baz\u0131nda su\u00e7 pratikleri g\u00f6zlenirken, genel itibar\u0131yla ink\u00e2rc\u0131l\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 m\u00fccadele etmekten dolay\u0131 farkl\u0131 bir yakla\u015f\u0131m ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r.\u00a0<\/p>\n
Bundan dolay\u0131 olaylar baz\u0131nda su\u00e7 pratiklerinin ifadesinde sorun olmasa da bir veya bir tak\u0131m olaylar dizisinden yola \u00e7\u0131k\u0131larak baz\u0131lar\u0131n\u0131n genel anlamda insan haklar\u0131 su\u00e7lusu ilan edilmesi tart\u0131\u015fmalara neden olabilmektedir.\u00a0
T\u00fcm bu kayg\u0131lara ra\u011fmen ge\u00e7mi\u015f tecr\u00fcbeler, komisyonlar\u0131n isimleri a\u00e7\u0131klay\u0131p a\u00e7\u0131klamama karar\u0131n\u0131n ismi ge\u00e7en ki\u015filerle birlikte al\u0131nmas\u0131n\u0131n en uygun yakla\u015f\u0131m oldu\u011funu ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc isimlerin a\u00e7\u0131klanmamas\u0131n\u0131 gerektiren me\u015fru bir\u00e7ok neden olabildi\u011fi gibi komisyon \u00fcyeleri, ma\u011fdurlar ve tan\u0131klardan tutal\u0131m ismi a\u00e7\u0131klanacak ki\u015filer i\u00e7in de ciddi can g\u00fcvenli\u011fi sorunlar\u0131 ortaya \u00e7\u0131kabilmektedir.\u00a0 \u00dcstelik bir ki\u015fiyi aleni bir bi\u00e7imde su\u00e7lamak i\u00e7in yeterli delil olmayabildi\u011fi gibi ihlalle su\u00e7lananlara uygun ihbarnameyle haber verecek ve onlara adli himaye sa\u011flayacak imk\u00e2nlar da olmayabilmektedir.\u00a0
Yok, e\u011fer faillerin isimlerini a\u00e7\u0131klamama karar\u0131 al\u0131n\u0131rsa, b\u00f6ylesi bir durumda da komisyonun en az\u0131ndan neden b\u00f6yle bir karar ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 kamuoyunda a\u00e7\u0131klama y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc vard\u0131r.\u00a0 <\/p>\n
Hakikat Komisyonu Deneyimleri <\/p>\n
\u0130lk hakikat komisyonlar\u0131 denemeleri 1973 y\u0131l\u0131nda Uganda\u2019da, 1982 y\u0131l\u0131nda da Bolivya\u2019da yap\u0131ld\u0131. Her iki komisyonda yeterince resmi destek ve mali kaynak bulamama gibi nedenlerden \u00f6t\u00fcr\u00fc \u00e7al\u0131\u015fma ko\u015fulu bulamamaktan \u00f6t\u00fcr\u00fc da\u011f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Bu ba\u015far\u0131s\u0131z denemelere ra\u011fmen hakikat komisyonlar\u0131 d\u00fcnyan\u0131n bir\u00e7ok yerinde denenmeye ba\u015fland\u0131. Arjantin, \u015eili, Nijerya, Panama, Uruguay, Yugoslavya Federal Cumhuriyeti, Nijerya, Do\u011fu Timor ve Peru gibi \u00fclkelerde yeni komisyonlar kuruldu. Ama bunlar i\u00e7inde en ba\u015far\u0131l\u0131 sonu\u00e7lar G\u00fcney Afrika ve Guatemala\u2019daki deneyimlerde elde edildi. <\/p>\n
G\u00fcney Afrika: Hakikat ve Toplumsal Mutabakat Komisyonu<\/p>\n
45 y\u0131ll\u0131k Apartheid ve Afrika Ulusal Kongresi (ANC) ve ba\u015fka gruplar taraf\u0131ndan y\u00fcr\u00fct\u00fclen silahl\u0131 m\u00fccadele s\u00fcresince, on binlerce G\u00fcney Afrikal\u0131 ciddi insan haklar\u0131 ihlalleri ve sava\u015f su\u00e7lar\u0131na maruz kalm\u0131\u015ft\u0131. En \u00e7ok \u00f6l\u00fcm ise, Afrika Ulusal Kongresi ile h\u00fck\u00fcmet taraf\u0131ndan desteklenen Inkatha \u00d6zg\u00fcrl\u00fck Partisi aras\u0131ndaki \u00e7at\u0131\u015fma d\u00f6neminde meydana gelmi\u015fti.\u00a0<\/p>\n
Hakikat komisyonu fikri ile ilgili ciddi tart\u0131\u015fmalar, Nelson Mandela 1994\u2019te ba\u015fkan se\u00e7ildikten sonra yap\u0131lmaya ba\u015fland\u0131. Sivil toplumdan gelen kayda de\u011fer katk\u0131 ve ger\u00e7ekle\u015ftirilen y\u00fczlerce saatlik oturumdan sonra, G\u00fcney Afrika Parlamentosu 1995\u2019te \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 bir kanunla Hakikat ve Toplumsal Mutabakat Komisyonu\u2019nu onaylad\u0131. Halka a\u00e7\u0131k bir adayl\u0131k ve se\u00e7im s\u00fcrecinden sonra, 17 komisyon \u00fcyesi atand\u0131. Kanun, o zamana kadarki hakikat komisyonlar\u0131na k\u0131yasla bu komisyona en karma\u015f\u0131k ve incelikli yetkiyi veriyordu. Hakikat ve Toplumsal Mutabakat Komisyonu\u2019na bireysel af sa\u011flama, delillere el koyma, tan\u0131klar\u0131 dinlemek \u00fczere \u00e7a\u011f\u0131rma ve incelikli bir tan\u0131k koruma program\u0131 y\u00fcr\u00fctme yetkisi veriyordu. 350\u2019ye yakla\u015fan \u00e7al\u0131\u015fan\u0131, y\u0131ll\u0131k 18 milyon dolardan iki bu\u00e7uk y\u0131ll\u0131k b\u00fct\u00e7esi ve \u00fclke \u00e7ap\u0131ndaki d\u00f6rt b\u00fcy\u00fck ofisi ile Hakikat ve Toplumsal Mutabakat Komisyonu, kendinden \u00f6nce gelen komisyonlar\u0131n yan\u0131nda bir dev gibi kal\u0131yordu.
Ulusal Birli\u011fin ve Toplumsal Mutabakat\u0131n Te\u015fviki Kanunu, Hakikat ve Toplumsal Mutabakat Komisyonu\u2019nu birbirine ba\u011fl\u0131 olarak \u00e7al\u0131\u015fan \u00fc\u00e7 komisyon \u015feklinde tasarlam\u0131\u015ft\u0131. \u0130nsan Haklar\u0131 \u0130hlalleri Komitesi ma\u011fdurlar\u0131n ve tan\u0131klar\u0131n ifadelerini toplamakla, Af Komitesi bireysel af ba\u015fvurular\u0131n\u0131 incelemek ve karara ba\u011flamakla, Tazminat ve Rehabilitasyon Komitesi ise tazminat program\u0131 i\u00e7in tavsiyeler \u015fekillendirmek ve sunmakla y\u00fck\u00fcml\u00fcyd\u00fc.\u00a0\u00a0<\/p>\n
Hakikat ve Toplumsal Mutabakat Komisyonu, 2000\u2019i kamuoyuna a\u00e7\u0131k oturumlara kat\u0131lan toplam 23000 ma\u011fdurun ve tan\u0131\u011f\u0131n ifadesini ald\u0131. Medya da bu oturumlara geni\u015f yer verildi.
Hakikat ve Toplumsal Mutabakat Komisyonu\u2019nun getirdi\u011fi en b\u00fcy\u00fck yenilik, siyasi nedenlerle i\u015flenen su\u00e7lar i\u00e7in bireysel af \u00e7\u0131karma yetkisiydi. \u201cHakikate kar\u015f\u0131l\u0131k af slogan\u0131yla \u00e7\u0131kar\u0131lan af, Hakikat ve Toplumsal Mutabakat Komisyonu\u2019nun kurulu\u015funun ilk d\u00f6nemlerinde ba\u015far\u0131s\u0131z bir anayasal itiraz\u0131n ve ilerleyen d\u00f6nemlerde de pek \u00e7ok hukuki sava\u015f\u0131n konusu da olmu\u015ftu.
Hakikat ve Toplumsal Mutabakat Komisyonu\u2019nun be\u015f ciltlik sonu\u00e7 raporu Ekim 1998\u2019de yay\u0131nland\u0131 ve Afrika Ulusal Kongresi\u2019nin raporun yay\u0131nlanmas\u0131n\u0131 engelleme giri\u015fimleri de d\u00e2hil olmak \u00fczere yo\u011fun bir tart\u0131\u015fmaya yol a\u00e7t\u0131. Birka\u00e7 ay sonra resmi olarak parlamentoda g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcld\u00fc, ama h\u00fck\u00fcmet Hakikat ve Toplumsal Mutabakat Komisyonu\u2019nun pek \u00e7ok tavsiyesine uyma konusunda \u2013 ki bunlar\u0131n i\u00e7inde en \u00e7ok tart\u0131\u015f\u0131lan ma\u011fdurlar\u0131n tazminatlar\u0131na y\u00f6nelik tavsiyeler de vard\u0131 \u2013 taahh\u00fctte bulunmad\u0131.\u00a0 <\/p>\n
Guatemala: Tarihi Ayd\u0131nlatma Komisyonu <\/p>\n
Anti-kom\u00fcnist h\u00fck\u00fcmet g\u00fc\u00e7leri ile solcu direni\u015f\u00e7i Guatemala Ulusal Devrim Birimi (Unidad Revolucionaria Nacional Guatemalteca, URNG) aras\u0131ndaki i\u00e7 sava\u015f 36 y\u0131l s\u00fcrd\u00fc 2 y\u00fcz bin \u00f6l\u00fcm ve kay\u0131p ile sonu\u00e7land\u0131. Guatemala h\u00fck\u00fcmeti ve URNG aras\u0131nda yap\u0131lan bar\u0131\u015f m\u00fczakereleri s\u0131ras\u0131nda, Haziran 1994\u2019te Tarihi Ayd\u0131nlatma Komisyonlar\u0131\u2019n\u0131n kurulmas\u0131na karar verildi. Ancak, komisyon g\u00f6reve ba\u015flayabilmek i\u00e7in \u00fc\u00e7 y\u0131l daha nihai bar\u0131\u015f anla\u015fmas\u0131n\u0131n imzalanmas\u0131 i\u00e7in beklendi.
Guatemala\u2019da hakikat komisyonuna daha ba\u015flang\u0131c\u0131nda getirilen en \u00f6nemli k\u0131s\u0131tlama faillerin ismini vermekten al\u0131konmas\u0131 ko\u015fuluydu. Bundan dolay\u0131 da komisyonun nihai raporu sunulurken faillerin isimlerine yer verilmedi. Tarihi Ayd\u0131nlatma Komisyonlar\u0131\u2019n\u0131n di\u011fer \u00fclkelerdeki hakikat komisyonu deyimlerinden ay\u0131ran ba\u015fl\u0131ca y\u00f6n\u00fcyse BM Genel Sekreteri taraf\u0131ndan atanan ba\u015fkan\u0131n\u0131n Guatemala vatanda\u015f\u0131 olmamas\u0131yd\u0131. Zaten toplam \u00fc\u00e7 ki\u015fiden olu\u015fan komisyonun di\u011fer \u00fcyesi ise iki taraf\u0131n da onay\u0131yla ba\u015fkan taraf\u0131ndan se\u00e7ilmi\u015fti. <\/p>\n
Tarihi Ayd\u0131nlatma Komisyonlar\u0131 pek \u00e7ok a\u015famada, zaman zaman 200\u2019e kadar \u00e7\u0131kan (14 b\u00f6lge b\u00fcrosu), analiz, soru\u015fturma ve rapor yazma d\u00f6neminde ise 100\u2019\u00fcn alt\u0131na inen personel say\u0131s\u0131 ile \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Personel, hem Guatemala vatanda\u015f\u0131 olan hem de olmayan ki\u015filerden olu\u015fturuldu. Toplam b\u00fct\u00e7esi yakla\u015f\u0131k 11 milyon dolard\u0131. Bu b\u00fct\u00e7enin 1 milyon dolardan daha az bir k\u0131sm\u0131 Guatemala h\u00fck\u00fcmeti taraf\u0131ndan verilmi\u015f geri kalan k\u0131s\u0131m ise bar\u0131\u015f g\u00f6r\u00fc\u015fmelerinde de etkili olan ABD, Norve\u00e7, Hollanda, \u0130sve\u00e7, Danimarka ve Japon h\u00fck\u00fcmetleri taraf\u0131ndan sa\u011flanm\u0131\u015ft\u0131. Komisyonun g\u00f6revi, 1960 ile 1996 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ya\u015fanan silahl\u0131 \u00e7at\u0131\u015fmalarla ba\u011flant\u0131l\u0131 olarak meydana gelmi\u015f insan haklar\u0131 ihlallerini ve \u015fiddet olaylar\u0131n\u0131 ayd\u0131nlatmakt\u0131.\u00a0 <\/p>\n
Tarihi Ayd\u0131nlatma Komisyonlar\u0131 nihai raporunu kamuoyuyla, 1999 y\u0131l\u0131n\u0131n \u015eubat ay\u0131nda payla\u015ft\u0131. Kay\u0131tlardaki ihlallerin y\u00fczde doksan \u00fc\u00e7\u00fc ordu ya da devlet destekli paramiliter g\u00fc\u00e7lere atfedilirken, y\u00fczde \u00fc\u00e7\u00fc URNG\u2019 YE atfedilmi\u015ftir. Belki de Tarihi Ayd\u0131nlatma Komisyonlar\u0131\u2019n\u0131n ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 en etkili sonu\u00e7, devletin 1981-1983 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda baz\u0131 b\u00f6lgelerde Maya topluluklar\u0131na soyk\u0131r\u0131m uygulad\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Her ne kadar Tarihi Ayd\u0131nlatma Komisyonlar\u0131 sorumlular\u0131n ad\u0131n\u0131 vermekten al\u0131konulmu\u015f olsa da, yine de insan haklar\u0131 ihlallerinin \u00e7o\u011funun \u201cdevletin y\u00fcksek kademedeki y\u00f6neticilerinin bilgisi ya da emri d\u00e2hilinde oldu\u011funu bildirmi\u015ftir.\u00a0 <\/p>\n
Nihat Kaya<\/p>\n
K\u00fcrdistan Stratejik Ara\u015ft\u0131rmalar Merkezi<\/p>\n
www.navendalekolin.com – www.lekolin.org – www.lekolin.net \u2013 www.lekolin.info<\/p>\n
\t<\/p>\n