\t\t\t\t\t\t\t ![](\"http:\/\/lekolin.org\/wp-content\/uploads\/2020\/03\/3404-1.jpg\")
\n\t\t\t\t\t\t<\/div>\n
\t\t\t\t\t\tORTADO\u011eU\u2019DA KOM\u00dcNAL HAREKETLER<\/strong><\/p>\n Neolitik k\u00fclt\u00fcr\u00fcn ana kayna\u011f\u0131 olan Mezopotamya topraklar\u0131n\u0131n S\u00fcmer devlet sistemince tehdit edilmesi kar\u015f\u0131s\u0131nda halklar\u0131n direni\u015fleri tarihin en temel \u00e7atalla\u015fmas\u0131n\u0131 yaratm\u0131\u015ft\u0131r. Bir yandan devletli uygarl\u0131k tarihi, di\u011fer yandan demokratik uygarl\u0131k tarihi!<\/p>\n G\u00fcn\u00fcm\u00fcz insanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n en \u00e7ok bor\u00e7lu oldu\u011fu kom\u00fcnal de\u011ferler bu direni\u015flerde ya\u015fat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130brani kabilelerinin direni\u015fi, \u0130brahimi dinlerin \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131, Zerd\u00fc\u015ftilik, Karmatilik, Haricilik, Alevilik ve daha y\u00fczlerce a\u015firetsel, kavimsel, mezhepsel, felsefik hareketler bask\u0131 ve zul\u00fcm kar\u015f\u0131s\u0131nda \u00f6zg\u00fcrl\u00fck hareketleri olarak \u00e7\u0131k\u0131\u015f yapm\u0131\u015flard\u0131r. <\/p>\n Bu g\u00f6rkemli direni\u015f tarihinin Nemrutlar kar\u015f\u0131s\u0131ndaki ad\u0131 Hz. \u0130brahim, Firavunlar kar\u015f\u0131s\u0131ndaki ad\u0131 Hz. Musa olmu\u015ftur. Sonras\u0131nda Do\u011fu-Bat\u0131 hatt\u0131nda Buda, Tao, Konf\u00fc\u00e7y\u00fcs, Zerd\u00fc\u015ft, Sokrates \u015fahs\u0131nda iradi ve ahlaki y\u00fckseli\u015fi g\u00f6rmekteyiz. Ard\u0131ndan, gericile\u015fen Yahudilik kar\u015f\u0131s\u0131nda gizli tarikatlar\u0131n en etkilisi Esseniler Hareketinin etkilemesiyle yoksullar\u0131n kurtulu\u015f umudu olma yolunda Hz. \u0130sa tarih sahnesine \u00e7\u0131kar. Bu tarihsel ak\u0131\u015f Mani d\u00f6nemine gelindi\u011finde Esseniler, Buda ve Zerd\u00fc\u015ft d\u00fc\u015f\u00fcncelerinin bir karmas\u0131 halini al\u0131r. Bu geli\u015fme seyri, dini-k\u00fclt\u00fcrel etkilenmelerin d\u00fczeyini ortaya \u00e7\u0131kar\u0131r ki hi\u00e7bir hareketin tek ba\u015f\u0131na, saf olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmemesi gerekti\u011fini de a\u00e7\u0131klar.<\/p>\n \u00a0Zerd\u00fc\u015ftilik \u0130ran-Sasani imparatorlu\u011funun resmi dini haline getirilip iktidar\u0131n arac\u0131 derekesine d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcl\u00fcnce buna kar\u015f\u0131 reform hareketleri ba\u015f g\u00f6stermi\u015f ve isyanlar\u0131n sebebi olmu\u015ftur. Bu temelde Mezopotamya topraklar\u0131n\u0131n Zerd\u00fc\u015ftilik ve H\u0131ristiyanl\u0131ktan sonra ilk b\u00fcy\u00fck dini-felsefik-mezhepsel \u00e7\u0131k\u0131\u015flar d\u00f6nemi Mani ve Mazdek ile ba\u015flam\u0131\u015f, \u0130slamiyet d\u00f6nemindeyse Babek ve Hallac-\u0131 Mansurlarla devam etmi\u015ftir. <\/p>\n MAZDEK, BABEK, H\u00dcRREM\u0130ZM VE EBU M\u00dcSL\u0130M HORASAN\u0130<\/strong><\/p>\n Mazdek isyan\u0131 tarihin tan\u0131k oldu\u011fu ilk kom\u00fcnalist hareketlerden biri olarak \u00f6nemli bir yere sahiptir. Do\u011fum tarihi tam olarak bilinmeyen Mazdek, Hamedan\u2019l\u0131 olup 499 tarihinde katledilen reformcu bir halk \u00f6nderidir. Mazdek geli\u015ftirdi\u011fi felsefik anlay\u0131\u015f ile Zerd\u00fc\u015ft rahipleri ile Sasani aristokratlar\u0131n\u0131n ortakl\u0131\u011f\u0131yla bozulan toplumsal d\u00fczene kar\u015f\u0131 e\u015fitlik\u00e7i, ortak\u00e7\u0131 ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc bir d\u00fczeni savunmu\u015ftur.<\/p>\n 1-Mal ve servetlerin payla\u015f\u0131lmas\u0131 anlam\u0131nda ortak\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131<\/p>\n 2-Kad\u0131n-erkek aras\u0131nda e\u015fitli\u011fi <\/p>\n 3-\u0130nsanlar \u00fczerinde iktidar ve tahakk\u00fcm kurulamayaca\u011f\u0131n\u0131 savunmu\u015ftur.<\/p>\n Toprak sahibi Dikhan\u2019lar ve tap\u0131nak topraklar\u0131n\u0131n sahibi din adamlar\u0131 buna kar\u015f\u0131 hemen tav\u0131r alm\u0131\u015ft\u0131r. Her \u00e7a\u011fda oldu\u011fu gibi egemenlerin karalamas\u0131na maruz kalan bu d\u00fc\u015f\u00fcnceleri \u00e7arp\u0131tarak \u201cMazdek, kad\u0131nlar\u0131n da aynen servetler gibi ortak olmas\u0131 gerekti\u011fini savunuyor iftiras\u0131n\u0131 ortaya atm\u0131\u015flard\u0131r. <\/p>\n T\u00fcm sald\u0131r\u0131lara ra\u011fmen, Mazdek\u2019in d\u00fc\u015f\u00fcnceleri ve savundu\u011fu toplumsal d\u00fczen anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n h\u0131zla toplum i\u00e7inde kabul g\u00f6r\u00fcp yayg\u0131nla\u015fmas\u0131n\u0131n en temel sebebi Mezopotamya topraklar\u0131nda ya\u015fayan halklar\u0131n ortak\u00e7\u0131 ya\u015fama a\u015final\u0131\u011f\u0131 ve o g\u00fcnk\u00fc ko\u015fullarda halen canl\u0131 olan k\u00f6y kom\u00fcnlerinin varl\u0131\u011f\u0131d\u0131r.<\/p>\n Ne varki 499\u2019da Mazdek tutuklanm\u0131\u015f, taraftarlar\u0131 yenilgiye u\u011frat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130nan\u00e7 kayna\u011f\u0131 gere\u011fi \u015fiddet kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunmu\u015f -pasifist- olan ve devletin i\u00e7ine girerek reform \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na y\u00f6nelen Mazdek ve taraftarlar\u0131 kendilerini korumay\u0131 ba\u015faramam\u0131\u015f ve katliamdan ge\u00e7irilmi\u015flerdir. <\/p>\n Mazdek\u2019in katledilmesinden sonra e\u015fi H\u00fcrrem bu m\u00fccadeleyi y\u00fcklenmi\u015ftir. Mazdekizm H\u00fcrrem taraf\u0131ndan s\u00fcrd\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f ve daha sonra H\u00fcrremizm ad\u0131n\u0131 alacak olan harekete de kaynakl\u0131k yapm\u0131\u015ft\u0131r. H\u00fcrremizm, k\u00f6kenleri Zerd\u00fc\u015fti felsefeye dayanan \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc, e\u015fitlik\u00e7i kom\u00fcnalist bir m\u00fccadele \u00e7izgisidir. Anadolu Alevili\u011finin de temel \u00e7\u0131k\u0131\u015f kayna\u011f\u0131d\u0131r.\u00a0 <\/p>\n Mazdekilere kar\u015f\u0131 takibatlar Mazdek\u2019in \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc katliamla birlikte bitmemi\u015ftir. Bundan dolay\u0131 H\u00fcrremizm yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 her yerde farkl\u0131 adlar alm\u0131\u015f, bazen yer alt\u0131na \u00e7ekilmek zorunda kalm\u0131\u015f ve k\u00fclt\u00fcrel olarak etkisini toplum i\u00e7inde ve direni\u015flerde s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr…<\/p>\n Mazdekten esinlemeli H\u00fcrremizm hareketinin g\u00fcc\u00fcn\u00fcn zirvesine ula\u015fmas\u0131 Babek d\u00f6neminde ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. 808 y\u0131l\u0131nda Azerbaycan\u2019\u0131n Bezz b\u00f6lgesinde bir isyan ba\u015flatm\u0131\u015f olan H\u00fcrremi hareketin ba\u015f\u0131nda Cavidan bin Sehl bulunmaktad\u0131r. Cavidan\u2019\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra Babek H\u00fcrremi hareketin ba\u015f\u0131na ge\u00e7mi\u015ftir.\u00a0\u00a0\u00a0 <\/p>\n \u00a0Babek hareketin g\u00fc\u00e7lendirilmesi i\u00e7in gerekli t\u00fcm haz\u0131rl\u0131klar\u0131 yapar ve 816 y\u0131l\u0131nda Bezz b\u00f6lgesinde program\u0131n\u0131n tebli\u011flerine ba\u015flar. Program\u0131 en sade haliyle e\u015fitlik\u00e7i,\u00a0 ortak\u00e7\u0131 bir ya\u015fam kurmakt\u0131r. Bu ya\u015fam\u0131 korumak i\u00e7in bir nevi kurtar\u0131lm\u0131\u015f alanlar yaratman\u0131n m\u00fccadelesini ba\u015flatm\u0131\u015ft\u0131r. <\/p>\n Babek genellikle Bezz kararg\u00e2h\u0131ndan sava\u015flar\u0131 y\u00f6netse de bir\u00e7ok sava\u015fa bizzat kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. M\u00fccadeleyi y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc co\u011frafyan\u0131n niteli\u011fi ve kay\u0131tlara d\u00fc\u015fen sava\u015f sahnelerinden anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r ki, \u00f6zellikle da\u011fl\u0131k araziyi iyi kullanarak yer yer pusu, s\u0131zma, bask\u0131n gibi gerilla tarzlar\u0131 ile ba\u015far\u0131lar elde etmi\u015ftir. Abbasi zulm\u00fcnden b\u0131kan K\u00fcrtler, T\u00fcrkmenler, Farslar, Bedeviler, Ermeniler ve G\u00fcrc\u00fcler taraf\u0131ndan desteklenen Babek esas g\u00fcc\u00fcn\u00fc de buradan alarak sava\u015flar\u0131n galibi geliyordu.\u00a0\u00a0\u00a0 <\/p>\n Abbasiler 835\u2019te Babek\u2019e kar\u015f\u0131 saraydaki dev\u015firme T\u00fcrk komutan Af\u015fin\u2019i haz\u0131rlar ve Bezz \u00fczerine g\u00f6nderirler. Sava\u015f bir\u00e7ok cephede y\u00fcr\u00fcr ve \u00fc\u00e7 y\u0131l boyunca s\u00fcrer. Af\u015fin ordular\u0131 yenildik\u00e7e Halife destek g\u00f6nderir ve en son Bezz kalesini ku\u015fatmaya almay\u0131 ba\u015far\u0131rlar.<\/p>\n Ku\u015fatma kar\u015f\u0131s\u0131nda Babek kent halk\u0131n\u0131n sava\u015f b\u00f6lgesi d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kmas\u0131 i\u00e7in anla\u015fma \u00f6nerir. Af\u015fin bunu red edip \u00fcstelik Halifeden bir af belgesi isteyip ard\u0131ndan teslim olursa ancak o zaman ba\u011f\u0131\u015flanaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler. Babek\u2019in yan\u0131t\u0131 kimsenin aff\u0131na ihtiyac\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 \u015feklinde olur ve bir yarma hareketiyle ku\u015fatmay\u0131 a\u015f\u0131p Ermeni topraklar\u0131na do\u011fru yol al\u0131r. Kaledeki halk-M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131\u011f\u0131 kabul edenler hari\u00e7-k\u0131l\u0131\u00e7tan ge\u00e7irilir.<\/p>\n Ermeni emirlerinden Sehl \u0130bn-Sumbat, yan\u0131na s\u0131\u011f\u0131nm\u0131\u015f olan Babek\u2019e ihanet eder. Babek Bizans topraklar\u0131na ge\u00e7ip g\u00fcc\u00fcn\u00fc toparlamak isterken onu oyalay\u0131p bir komployla, yan\u0131ndaki yolda\u015flar\u0131yla birlikte Abbasilere teslim eder.<\/p>\n Babek kendi d\u00f6neminde kurdu\u011fu toplumsal d\u00fczenle e\u015fitlik\u00e7i, ortak\u00e7\u0131 ya\u015fam\u0131 h\u00e2kim k\u0131lm\u0131\u015f ve ezilen b\u00f6lge halklar\u0131n\u0131n umudu haline gelerek 20 y\u0131l s\u00fcrecek olan isyanlara kat\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Fakat kimi yetmezlik ve hatalar bu b\u00fcy\u00fck m\u00fccadeleyi kal\u0131c\u0131 k\u0131lman\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7mi\u015ftir.<\/p>\n Birincisi Devlet ve iktidar d\u0131\u015f\u0131 olan toplumsal alanda e\u015fitlik\u00e7i-ortak\u00e7\u0131 bir ya\u015fam\u0131 savunurken devlet ve iktidar ili\u015fkilerinden t\u00fcmden soyutlanamam\u0131\u015f olmas\u0131, ideolojik ve stratejik olarak sistem kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131n\u0131 uzun vadeli ba\u015far\u0131ya ula\u015ft\u0131rma \u015fans\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. Taktik olarak ise da\u011flara dayand\u0131k\u00e7a sava\u015flarda ba\u015far\u0131lar elde ederken kaleye girip de ku\u015fatmada kal\u0131nca yenilgi ile kar\u015f\u0131la\u015fmas\u0131 neredeyse ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olmu\u015ftur. <\/p>\n \u00a0\u0130kincisi Di\u011fer b\u00f6lgelerdeki H\u00fcrremi hareket ve isyanlar\u0131 \u00f6rg\u00fctleme ve birle\u015ftirme g\u00fcc\u00fcn\u00fc g\u00f6sterememi\u015f olmas\u0131d\u0131r. Bunu ba\u015farm\u0131\u015f olsa Abbasi zulm\u00fcn\u00fc bertaraf etmesi m\u00fcmk\u00fcn olabilirdi.<\/p>\n \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc \u0130slam dininin ve feodalitenin yayg\u0131nca geli\u015fti\u011fi ve hen\u00fcz rol\u00fcn\u00fc tam oynamad\u0131\u011f\u0131\u00a0 bir d\u00f6neme denk gelmi\u015f bir isyan olarak kar\u015f\u0131 hamlesi objektif olarak dezavantajl\u0131 durumdayd\u0131.<\/p>\n D\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fc \u0130slam\u2019\u0131n yorumlanmas\u0131, i\u00e7tihat d\u00f6nemi devam ediyor ve sistem kendini gerekti\u011finde d\u00fc\u015f\u00fcnsel d\u00fczeyde esneterek s\u00fcrd\u00fcrme kabiliyetini g\u00f6sterebiliyordu. <\/p>\n Be\u015fincisi Buna kar\u015f\u0131 Babek\u2019in toplumsal d\u00fczeninin teorik-felsefik temellerini \u00e7ok kapsaml\u0131 ortaya koyabilmesi gerekmekteydi fakat daha \u00e7ok eylemsel y\u00f6n\u00fcyle \u00f6ne \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n Abbasi ordular\u0131 zul\u00fcm ve vah\u015fette s\u0131n\u0131r tan\u0131m\u0131yordu. Bu durumda Babek ve halk\u0131 se\u00e7eneklerini \u2018YA \u00d6ZG\u00dcRL\u00dcK YA \u00d6L\u00dcM\u2019 bi\u00e7iminde belirlemi\u015fti. Onlar\u0131nki bir yenilgi de\u011fil tarihe s\u00f6k\u00fclmemecesine yaz\u0131lm\u0131\u015f bir \u00f6zg\u00fcrl\u00fck destan\u0131yd\u0131.<\/p>\n Sonu\u00e7ta dost bildi\u011finden gelen ihanet Babek\u2019i d\u00f6nemin Abbasi ba\u015fkenti olan Samarra meydan\u0131na kadar getirmi\u015ftir. Samarra\u2019da \u00f6l\u00fcme giderken bile Babek\u2019in sergiledi\u011fi tutum tek ba\u015f\u0131na insanl\u0131\u011fa bah\u015fedilmi\u015f \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir onur ve direni\u015f miras\u0131 olmu\u015ftur. Af dilerse kurtulaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyen Halifeye kar\u015f\u0131 \u00f6l\u00fcrken de diz \u00e7\u00f6kmemi\u015ftir. Said Nefisi Babek\u2019i anlatt\u0131\u011f\u0131 kitab\u0131nda bu son anlar\u0131 \u015f\u00f6yle hicveder:<\/p>\n “Mutesim onun ellerinin ve ayaklar\u0131n\u0131n kesilmesini emretti. Onun bir elini kestiklerinde, \u00f6teki elini kana bat\u0131r\u0131p y\u00fcz\u00fcne s\u00fcrd\u00fc ve y\u00fcz\u00fcn\u00fc g\u00f6z\u00fcn\u00fc kanl\u0131 k\u0131pk\u0131rm\u0131z\u0131 yapt\u0131. Mutesim, ‘ey it bu ne i\u015ftir?’ diye sordu. Babek \u015f\u00f6yle dedi: ‘… \u0130nsanlar\u0131n y\u00fcz\u00fc, bedenlerindeki kan nedeniyle k\u0131rm\u0131z\u0131 oluyor. Kan bedenden ak\u0131p gitti\u011finde, y\u00fcz sarar\u0131r. Bedenimden kan ak\u0131p gitti\u011fi zaman halk, ‘y\u00fcz\u00fcn\u00fcn rengi korkudan sararm\u0131\u015ft\u0131r’ demesin diye y\u00fcz\u00fcm\u00fc kana boyad\u0131m.”\u00a0\u00a0\u00a0 <\/p>\n “Ona ac\u0131 \u00e7ektirmek amac\u0131yla Mutesim, cellada k\u0131l\u0131c\u0131 onun iki alt kaburgas\u0131n\u0131n aras\u0131ndan y\u00fcre\u011fine sokmas\u0131n\u0131 emretti. Bunu yapt\u0131ktan sonra, Mutesim’in emri \u00fczerine onun dilini kestiler, onun v\u00fccudunu dara\u011fac\u0131na ast\u0131lar. Ba\u015f\u0131n\u0131 Ba\u011fdat’a g\u00f6t\u00fcr\u00fcp, k\u00f6pr\u00fc \u00fczerinde bir a\u011faca takt\u0131lar. Sonra ayn\u0131 ba\u015f\u0131, Horasan’\u0131n kent ve kasabalar\u0131nda dola\u015ft\u0131rd\u0131lar. Nedeni ise \u015fuydu ki o, halk\u0131n y\u00fcre\u011finde k\u00f6k salm\u0131\u015f b\u00fcy\u00fck bir n\u00fcfuza sahipti. <\/p>\n Babek\u2019in son s\u00f6zleri:<\/p>\n “… B\u00fct\u00fcn m\u00fcstebidler (zalim h\u00fck\u00fcmdarlar) gibi sen de yan\u0131l\u0131yorsun. \u00c7\u00fcnk\u00fc benim destan\u0131m \u00f6yle bir destand\u0131r ki, ne Babek’le ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r, ne de Babek’le bitecektir. Ey zavall\u0131lar, siz hi\u00e7bir zaman \u00f6zg\u00fcrl\u00fck yang\u0131s\u0131n\u0131n ne demek oldu\u011funu anlamayacaks\u0131n\u0131z. O deh\u015fetli yang\u0131 ki, y\u00fcre\u011fi yak\u0131p k\u00fcle \u00e7eviriyor. \u00d6zg\u00fcrl\u00fck, o ister tatl\u0131 olsun, isterse ac\u0131 yaln\u0131z oydu benim secdeg\u00e2h\u0131m! Ve m\u00fcstebid ki beni \u00f6ld\u00fcr\u00fcyor, o da hi\u00e7bir zaman anlamayacak ki, \u00f6l\u00fcm\u00fc ile \u00f6zg\u00fcrl\u00fck fedaisi b\u00fcsb\u00fct\u00fcn yok olmuyor…” ,<\/p>\n H\u00fcrremizmin e\u015fitlik\u00e7i ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc ya\u015fam anlay\u0131\u015f\u0131 Babek\u2019in \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra da yok olmam\u0131\u015f ve Ebu M\u00fcslim Horasani \u015fahs\u0131nda yeniden direni\u015fe ge\u00e7mi\u015ftir. <\/p>\n Ebu M\u00fcslim Horasani\u2019nin as\u0131l ad\u0131 Abdurrahman’d\u0131r. \u00c7e\u015fitli kaynaklarca 718 y\u0131l\u0131nda ge\u00e7mi\u015fte \u0130ran-Horasan\u2019a ba\u011fl\u0131 olan bug\u00fcn Afganistan s\u0131n\u0131rlar\u0131nda yer alan Belh kentinde d\u00fcnyaya geldi\u011fi belirtilmektedir. Emevi egemenli\u011fine son verip iktidar\u0131n Emevi Hanedanl\u0131\u011f\u0131\u2019ndan Abbasi Hanedanl\u0131\u011f\u0131\u2019na ge\u00e7mesine yol a\u00e7an b\u00fcy\u00fck ayaklanma hareketine liderlik eden Ebu M\u00fcslim, Abbasi devletinin kurulu\u015f s\u00fcrecinde de \u00f6nemli roller \u00fcstlenmi\u015ftir.<\/p>\n Ebu M\u00fcslim\u2019in temel \u00f6zelli\u011fi muazzam bir birle\u015ftirici olmas\u0131, \u00f6rg\u00fct\u00e7\u00fc \u00f6zellikleriyle temel ve tali \u00e7eli\u015fkileri halklara g\u00f6stermesidir. Bunu b\u00fcy\u00fck bir ustal\u0131kla ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015f, Emevi zulm\u00fcnden rahats\u0131zl\u0131k duyan t\u00fcm kesimleri, aralar\u0131ndaki \u00e7eli\u015fki ve \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131 bir kenara koymaya ve birlik olmaya ikna edebilmi\u015ftir. <\/p>\n \u00d6nderlik etti\u011fi isyan hareketiyle Abbasi devrinin a\u00e7\u0131lmas\u0131na yol a\u00e7an Ebu M\u00fcslim katledildi\u011fi 754 y\u0131l\u0131na kadar y\u00f6netimini y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc Horasan eyaletinde ilgin\u00e7 bir bi\u00e7imde adaletli ve e\u015fitlik\u00e7i bir yakla\u015f\u0131m\u0131 esas alm\u0131\u015f kendisini Arap kabilelerinden \u00e7ok mevaliye yani \u015fu ya da bu nedenle \u0130slam\u2019\u0131 kabul etmi\u015f kavimlere \u00f6zelde de K\u00fcrt kabile ve a\u015firet yap\u0131lar\u0131na dayand\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Birliklerini K\u00fcrt, Acem ve T\u00fcrkler ba\u015fta olmak \u00fczere b\u00f6lgenin Arap olmayan di\u011fer halklar\u0131ndan olu\u015fturmu\u015f, Zerd\u00fc\u015fti ve di\u011fer inan\u00e7tan insanlara saflar\u0131nda yo\u011fun olarak yer vermi\u015ftir. Onlarla e\u015fitlik\u00e7i, adil bir ili\u015fki i\u00e7inde olmu\u015f ayn\u0131 haklardan yararland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. <\/p>\n Ebu M\u00fcslim\u2019in e\u015fitlik\u00e7i alternatif y\u00f6netimini ve bunun g\u00fc\u00e7lenmesini kendileri i\u00e7in tehdit olarak g\u00f6ren Abbasiler 754\u2019te Ebu M\u00fcslim\u2019i davet ettikleri Ba\u011fdat\u2019ta sinsice haz\u0131rlad\u0131klar\u0131 komployla katlederler.<\/p>\n \u0130SMA\u0130L\u0130LER HAREKET\u0130 VE HASAN SABBAH<\/strong><\/p>\n \u0130sm\u00e2il\u00eeyye mezhebinin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 Abbasi Hanedanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ilk d\u00f6nemine denk gelmektedir. \u00c7ok ge\u00e7meden Abbasilerin i\u00e7 y\u00fcz\u00fcn\u00fcn a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131km\u0131\u015f olmas\u0131, buna kar\u015f\u0131n bir\u00e7ok halk kesiminde geli\u015fen kand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f olman\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 hayal k\u0131r\u0131kl\u0131\u011f\u0131 ortam\u0131nda, \u0130sm\u00e2il\u00eeler ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015flard\u0131r. Ad\u0131n\u0131, Hz. Ali\u2019nin katliamdan kurtulan tek torunu Zeynel Abidin\u2019in soyundan gelen 6. \u0130mam Cafer el Sad\u0131k\u2019\u0131n iki o\u011flundan biri olan \u0130sm\u00e2il\u2019den alm\u0131\u015ft\u0131r. <\/p>\n \u0130sm\u00e2il\u00eellik \u00f6\u011fretisi esasen iki temel sacaya\u011f\u0131 \u00fczerinden olu\u015fmu\u015ftur. Birincisi hem manevi inan\u00e7 hem somut siyasi ya\u015fam boyutunu kapsayan bir imaml\u0131k \u00f6\u011fretisi (doktrini) olmas\u0131d\u0131r. ikincisi ise genelde bir yorumlama y\u00f6ntemi olmakla birlikte, \u0130sm\u00e2il\u00eellikte daha geni\u015f bir anlam\u0131 olan B\u00e2t\u0131nili\u011fe dayanmas\u0131d\u0131r. <\/p>\n \u0130sm\u00e2il\u00eeler 12 \u0130mamc\u0131 \u015eia\u2019dan bir f\u0131rka olarak ayr\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 760 dolaylar\u0131ndan 899 y\u0131l\u0131 politik ayr\u0131\u015fma d\u00f6nemine kadar, aradan ge\u00e7en bu uzun tarihsel s\u00fcreci \u201cgizli davet d\u00f6nemi olarak adland\u0131rm\u0131\u015flard\u0131r. <\/p>\n \u201cGizli davet in ilk d\u00f6nemlerinde daha \u00e7ok Fars b\u00f6lgesinde (Rey, Kerh, \u0130sfahan ve Civar \u015fehirlerde) davetlerini yayan \u0130sm\u00e2il\u00eeler,\u00a0 Abbasilerin artan takip ve bask\u0131s\u0131 nedeniyle davet merkezini buradan bug\u00fcnk\u00fc Suriye\u2019nin \u015eam \u015fehrine biti\u015fik olan, o d\u00f6nem ise \u015eam\u2019a yak\u0131n bir kasaba olan Selemiye\u2019ye kayd\u0131rm\u0131\u015flard\u0131r\u2026<\/p>\n \u0130sm\u00e2il\u00eeler\u00a0 davet\u2019in ba\u015f\u0131nda duran bir imam ve bu imama ba\u011fl\u0131 Dai\u2019ler \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcnde \u00e7o\u011fu zaman gizli hareket eden bir \u00f6rg\u00fct yap\u0131s\u0131na sahip olmu\u015flard\u0131. Daveti ya da mezhebi y\u00f6neten ki\u015fi\/kurum olarak imam, babadan o\u011fula ge\u00e7en usul ile belirleniyordu. Y\u00f6netim olgusunda soy ve kabile k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn+hanedanl\u0131k anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n egemen oldu\u011fu bir orta\u00e7a\u011f tarihinde, \u0130sm\u00e2il\u00eeler de bu nesebi k\u00fclt\u00fcr\u00fc ya\u015fatm\u0131\u015flard\u0131. <\/p>\n \u0130sm\u00e2il\u00eelerde Hz. Ali nesebinden gelmek davetin ba\u015f\u0131na ge\u00e7ebilmenin de\u011fi\u015fmez bir \u015fart\u0131 ve kural\u0131yd\u0131. Ayr\u0131\u015fma d\u00f6nemi sonras\u0131nda Karmati \u0130sm\u00e2il\u00eeleri ile bu kural ilk defa bozulduysa da, Fat\u0131mi \u0130sm\u00e2il\u00eelerinde bu kural oldu\u011fu gibi devam etmi\u015f, soy a\u011fa\u00e7lar\u0131n\u0131 Hz. Muhammed\u2019in k\u0131z\u0131 Hz. Fatma\u2019ya dayand\u0131rd\u0131klar\u0131 i\u00e7in de kendilerine Fat\u0131miler denmi\u015ftir. <\/p>\n \u0130mamdan sonra gelen ki\u015filer ise Dai\u2019lerdi. Dai\u2019ler,\u00a0 mezhebin s\u0131k\u0131 bir e\u011fitiminden ge\u00e7mi\u015f, d\u00f6nemine g\u00f6re i\u015fin erbab\u0131, bilgili ve i\u015fine vak\u0131f ki\u015filiklerdi. Dai mertebesine \u00e7\u0131kabilmek bir\u00e7ok deneyim ve tecr\u00fcbeden sonra m\u00fcmk\u00fcn olabilirdi. Dai\u2019ler genelde bilgili, ilim-irfan bilen ki\u015filer aras\u0131ndan tayin ediliyordu. Bu a\u00e7\u0131dan Dai\u2019ler bug\u00fcn\u00fcn deyimi ile hareketin \u00e7ekirde\u011fi, profesyonel kadrolar\u0131yd\u0131. Gittikleri her yerde etkili \u00f6rg\u00fctlemeler yapabilen, davete taraftar ve kadro dev\u015firebilen \u015fahsiyetlerdi. Ayn\u0131 zamanda halk hareketinin ad\u0131m ad\u0131m \u00f6r\u00fclmesinde \u00f6nemli katk\u0131lar\u0131 olmu\u015ftur.<\/p>\n \u00a0 Selemiye\u2019yi \u00fcs edinmi\u015f olan \u0130sm\u00e2il\u00eeler, 9. asr\u0131n ba\u015flar\u0131ndan itibaren merkeze yak\u0131n alanlarda Abbasilerin s\u0131k\u0131 takibat\u0131 ve artan y\u00f6nelimlerinden dolay\u0131 Dai\u2019lerini daha \u00e7ok \u00e7evre b\u00f6lgelere kayd\u0131rm\u0131\u015flard\u0131r. Bu ama\u00e7la Yemen, M\u0131s\u0131r, Kuzey Afrika, Fars b\u00f6lgesi ba\u015fta olmak \u00fczere \u00f6zellikle \u0130slam d\u00fcnyan\u0131n yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir\u00e7ok b\u00f6lgeye s\u00fcrekli Dai\u2019ler g\u00f6ndermi\u015f ve buralarda davetlerini yaym\u0131\u015flard\u0131r. Di\u011fer taraftan ise Kufe Sevadlar\u0131 denilen yerle\u015fim birimlerinde, olabildi\u011fince zor \u015fartlarda ya\u015fam m\u00fccadelesini veren yoksul k\u00f6yl\u00fcler aras\u0131nda etkili olmu\u015flard\u0131r. Bir\u00e7ok \u00f6nemli kadrolar\u0131n\u0131 \u00f6zellikle Kufe \u015fehrinden dev\u015firmi\u015flerdir. Nitekim Kufe, \u0130sm\u00e2il\u00eeyye mezhebine iki \u00f6nemli \u015fahsiyet (Dai) de katm\u0131\u015ft\u0131r. Bunlardan biri 899 y\u0131l\u0131nda bir kol olarak \u0130sm\u00e2il\u00eeyye\u2019den ayr\u0131\u015fan Karmati hareketinin \u00f6nc\u00fcs\u00fc Hamdan Karmat\u2019t\u0131r. Di\u011feri ise yine ayn\u0131 \u015fekilde Fat\u0131mi devletinin bizzat mimar\u0131 olacak olan Ebu Abdullah e\u015f-\u015e\u00ee\u00ee\u2019dir.\u00a0 B\u00f6ylece 9. asr\u0131n sonlar\u0131nda \u0130sm\u00e2il\u00eeler kendi i\u00e7inde Karmatiler ile Fat\u0131miler \u015feklinde iki farkl\u0131 kola b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015flerdir. Karmatiler demokratik uygarl\u0131\u011f\u0131n e\u011filimi olurken, Fatimiler ise devlet\u00e7i-iktidarc\u0131 uygarl\u0131\u011f\u0131n e\u011filimi olmu\u015ftur. \u0130sm\u00e2il\u00eeler hareketi daha \u00e7ok da Hasan Sabbah direni\u015fiyle ad\u0131n\u0131 d\u00fcnyaya duyurmu\u015ftur.<\/p>\n Hassan Sabbah \u201cDa\u011f\u0131n \u015eeyhi” olarak da bilinir. 1054 tarihinde Kum kentinde do\u011fdu\u011fu s\u00f6ylense de, do\u011fum tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Fakat 11. y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131nda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 bilinmektedir. \u0130lk e\u011fitimini babas\u0131ndan alan Hasan Sabbah 7 ya\u015f\u0131ndan 17 ya\u015f\u0131na kadar On iki \u0130mam’c\u0131 \u015eii e\u011fitimi al\u0131r. Yan\u0131 s\u0131ra kendisini matematik, felsefe ve dilbilim konusunda da yeti\u015ftirir.<\/p>\n 17 ya\u015f\u0131ndan sonra \u0130sm\u00e2il\u00eeli\u011fi benimseyen Hasan Sabah, b\u00f6lgenin \u0130sm\u00e2il\u00ee \u00f6nderlerinden de e\u011fitim g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu tarikat\u0131n e\u011fitimini tamamlay\u0131nca, 1078’de Fat\u0131mi \u0130sm\u00e2il\u00eelerin merkezi olan Fat\u0131mi (M\u0131s\u0131r) devletinin ba\u015fkentine gider. \u00dc\u00e7 y\u0131l boyunca Kahire ve \u0130skenderiye’de d\u00f6nemin \u00fcnl\u00fc bilginlerinden dersler al\u0131r. 1081 y\u0131l\u0131nda \u0130sfahan’a d\u00f6nerek yetkinle\u015fmi\u015f bir \u015fekilde m\u00fccadeleye ba\u015flar. Yakla\u015f\u0131k 9 y\u0131l \u00e7e\u015fitli kentleri gezerek \u0130sm\u00e2il\u00eeli\u011fi yaymaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 sonucu var olan \u0130sm\u00e2il\u00ee taban\u0131n\u0131 daha da geni\u015fletir. 1090 y\u0131l\u0131nda Alamut Kalesi\u2019nde e\u011fitim ve \u00f6rg\u00fctlenme m\u00fccadelesine yeni bir boyut kazand\u0131rarak Alamut Kalesi\u2019ni merkezi \u00fcs olarak se\u00e7er. <\/p>\n Alamut Kalesi, Elbruz s\u0131rada\u011flar\u0131n\u0131n en doru\u011funda olup \u00e7ok korunakl\u0131 bir konumdad\u0131r. Nitekim y\u0131llarca ordular Alamut’u ku\u015fatmalar\u0131na ra\u011fmen fethedememi\u015flerdir. Hasan Sabbah buray\u0131 bilin\u00e7li se\u00e7mi\u015ftir. Alamut’un b\u00fct\u00fcn eksiklerini tamamlamak i\u00e7in \u00f6nce su kanallar\u0131 a\u00e7\u0131p, ambarlar kurar. Ard\u0131ndan \u00e7evredeki k\u00fc\u00e7\u00fck kaleleri al\u0131p onlara kuleler yapar. Yan\u0131 s\u0131ra y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc \u00f6rg\u00fctlenme \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n bir sonucu olarak da, \u00e7evrede bulunan yerle\u015fim alanlar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011fu \u0130sm\u00e2il\u00ee olur. Bu arada baz\u0131 kurallar getirip reformlar yaparak \u0130sm\u00e2il\u00eeleri karde\u015flik ba\u011flar\u0131yla birle\u015ftirir. B\u00f6ylece her birey kendisini toplulu\u011fun sorumlu bir \u00fcyesi ve onun ayr\u0131lmaz bir par\u00e7as\u0131 olarak hissetmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Alamut Kalesi\u2019nin Hasan Sabbah taraf\u0131ndan ele ge\u00e7irildi\u011fini \u00f6\u011frenen Sel\u00e7uklu veziri Nizam\u00fclm\u00fclk, d\u00f6rt ay boyunca Alamut’u ku\u015fatmas\u0131na ra\u011fmen sonu\u00e7 alamaz. Bu d\u00f6nemde Sel\u00e7uklu devletinde s\u00fcren taht kavgas\u0131n\u0131 en iyi \u015fekilde de\u011ferlendiren Hasan Sabbah, \u00f6rg\u00fctlenme alan\u0131n\u0131 g\u00fcnden g\u00fcne geni\u015fletir. \u00d6yle ki Sel\u00e7uklu devletinin \u00fcst d\u00fczey memurlar\u0131 dahi \u0130sm\u00e2il\u00ee olur. <\/p>\n \u00a0Hasan Sabbah taraftarlar\u0131na s\u00f6zde afyon i\u00e7enler anlam\u0131nda “ha\u015fha\u015fin ler dendi\u011fi s\u00f6ylenir. Oysaki o d\u00f6nem onlara “Assasin” deniliyordu. Assasin kavram\u0131n\u0131n anlam\u0131 ise, “bek\u00e7iler, s\u0131r bek\u00e7ileri” dir. \u00d6yle anla\u015f\u0131l\u0131yor ki,\u00a0 \u201cAssasin deyimi di\u011fer dillere \u201cha\u015fha\u015fin olarak ge\u00e7mi\u015ftir. Egemenler s\u0131rf karalamak i\u00e7in onlar\u0131n afyon-ha\u015fha\u015f kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia etmi\u015flerdir. Di\u011fer bir karalama ise kad\u0131nlar\u0131 kullanarak fedailerini haz\u0131rlad\u0131klar\u0131 iddias\u0131d\u0131r ki, tamamen \u00f6zg\u00fcr iradeleri ile fedaile\u015fen Hasan Sabbah militanlar\u0131n\u0131 ve \u00f6\u011fretisini g\u00f6zden d\u00fc\u015f\u00fcrmeye d\u00f6n\u00fck olup ger\u00e7eklikle hi\u00e7bir alakas\u0131 yoktur.<\/p>\n Kendine ba\u011flad\u0131\u011f\u0131 g\u00fc\u00e7lerle devlet i\u00e7in tehlikeli olmaya ba\u015flayan Hasan Sabbah’\u0131n faaliyetleri Sel\u00e7uklular taraf\u0131ndan dikkatle izlenir. Hasan Sabbah’\u0131n adamlar\u0131yla m\u00fccadele Melik\u015fah taraf\u0131ndan devlet politikas\u0131 haline getirilir. Bunun bir sonucu olarak bir taraftan ilmi noktada m\u00fccadeleyi sa\u011flamak i\u00e7in medreseler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla S\u00fcnnilik takviye edilirken di\u011fer taraftan da Alamut Kalesi\u2019nin al\u0131nmas\u0131 i\u00e7in giri\u015fim ba\u015flat\u0131l\u0131r. Ancak bundan bir netice al\u0131namad\u0131\u011f\u0131 gibi me\u015fhur Sel\u00e7uklu veziri Nizam\u00fclm\u00fclk de Hasan Sabbah’\u0131n bir fedaisi taraf\u0131ndan \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcr. <\/p>\n Melik\u015fah’\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra da Sel\u00e7uklularda taht kavgalar\u0131n\u0131n \u00e7\u0131kmas\u0131, Ha\u00e7l\u0131 Seferlerinin ba\u015flamas\u0131yla birlikte M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 baz\u0131 b\u00f6lgelerin i\u015fgale u\u011framas\u0131 Hasan Sabbah’\u0131n i\u015fine yarar. F\u0131rsat\u0131 de\u011ferlendirerek faaliyetlerine h\u0131z verir. \u00d6nemli baz\u0131 kaleleri ele ge\u00e7irmek suretiyle konumunu g\u00fc\u00e7lendirir. Bu arada propaganda faaliyetlerine de h\u0131z katar. Ard\u0131ndan Sel\u00e7uklu ordusuna s\u0131zmak suretiyle taht kavgalar\u0131na fiili olarak kendisi de dahil olur. Tarihin bu d\u00f6neminde Hasan Sabbah’\u0131n adamlar\u0131n\u0131n korkusundan (din ve devlet adamlar\u0131n\u0131 herkesin g\u00f6z\u00fc \u00f6n\u00fcnde suikastle \u00f6ld\u00fcrmelerinden dolay\u0131) devlet ileri gelenleri elbiselerinin alt\u0131na z\u0131rh giymeden soka\u011fa \u00e7\u0131kamaz olurlar. <\/p>\n Hasan Sabah 1124 y\u0131l\u0131na kadar Alamut Kalesi\u2019ni elinde tutmaya ve faaliyetlerini s\u00fcrd\u00fcrmeye devam etmi\u015ftir. Bir\u00e7ok bilim dal\u0131nda \u00f6nemli birikime sahip olmas\u0131, te\u015fkilat\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131, kurdu\u011fu d\u00fczenli \u00f6rg\u00fct\u00fc ile \u00f6nemli bir g\u00fc\u00e7 durumuna gelmi\u015ftir. 1124 y\u0131l\u0131nda Alamut Kalesi\u2019nde \u00f6lm\u00fc\u015f, tarihe fediler \u00f6rg\u00fct\u00fc miras\u0131n\u0131 b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n KARMAT\u0130LER HAREKET\u0130\u00a0 VE HALLAC\u2013I MANSUR<\/strong><\/p>\n Karmatiler, e\u011fitim ve \u00f6rg\u00fctlenme tarzlar\u0131yla kom\u00fcn ve meclis \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131m\u0131zda dikkatle incelenmesi gereken \u00f6nemli bir harekettir. <\/p>\n Karmati hareketi 870\u2019lerden ba\u015flayarak 1070\u2019lere kadar, 200 y\u0131la varan bir d\u00f6nem i\u00e7erisinde Ortado\u011fu\u2019nun b\u00fct\u00fcn\u00fcne yay\u0131lm\u0131\u015f olan en b\u00fcy\u00fck toplumsal harekettir. Karmati ismi hakk\u0131nda en yayg\u0131n kabul Karmati hareketin kurucusu olan Hamdan b. E\u015f\u2019as El-Karmat\u2019\u0131n lakab\u0131 olan Karmat\u2019tan geldi\u011fidir. <\/p>\n Hareket mensuplar\u0131n\u0131n bir birlerine Arap\u00e7ada yolda\u015f, arkada\u015f anlam\u0131na gelen \u2018Refiq\u2019 hitab\u0131yla seslenmeleri hareketin karakterine dair \u00f6nemli bir veridir. <\/p>\n Hamdan Karmat K\u00fcfe b\u00f6lgesinin Ba\u015fda\u00ee\u2019si olarak atand\u0131ktan sonra b\u00f6lgede kendi \u00f6\u011fretisini yaymak amac\u0131yla \u00fc\u00e7 ki\u015filik bir ekip kurar. Bunlardan ilki hareketin \u201cfilozofu ve beyni olarak tan\u0131nan Abdan\u2019d\u0131. Abdan Belagat-\u00fcl Safa (Karde\u015fli\u011fin Hitabeti) ad\u0131nda yedi ciltten olu\u015fan bir kitab\u0131 kaleme alm\u0131\u015ft\u0131. Bu kitapta kurulmak istenen kom\u00fcnal toplum d\u00fczeninin nas\u0131l olaca\u011f\u0131, bu d\u00fczene ula\u015fmak i\u00e7in insanlar\u0131n nas\u0131l bir ki\u015fili\u011fe sahip olmas\u0131 gerekti\u011fi, bu ama\u00e7la toplum ve bireylerin e\u011fitiminin nas\u0131l yap\u0131laca\u011f\u0131 ve genel olarak Karmati hareketinin d\u00fcnyaya bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n ne oldu\u011fu anlat\u0131lmaktad\u0131r. Yani Abdan, hareketin ideolojik \u00f6nderli\u011fini y\u00fcr\u00fctmektedir. Ekip i\u00e7erisindeki ikinci isim olan El-Cenabi hareketin Hamdan Karmat\u2019tan sonra gelen ikinci \u00f6nderi d\u00fczeyindedir. Hareketin bir numaral\u0131 \u00f6rg\u00fctleyicisi ve eylem adam\u0131 olarak tan\u0131n\u0131r. T\u00fcm tarih\u00e7iler taraf\u0131ndan kom\u00fcnal toplum projesini hayata ge\u00e7iren en cesur Karmati komutan\u0131 olarak tan\u0131t\u0131l\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc ise Hamdan Karmat\u2019\u0131n \u00f6\u011frencisi olan Zikreveyh El-Dendani\u2019dir. Daha \u00e7ok \u0130ran topraklar\u0131nda hareketi tan\u0131tmak ve yaymak i\u00e7in g\u00f6revlendirilmi\u015f ve bu alanlarda \u00e7al\u0131\u015fma y\u00fcr\u00fctm\u00fc\u015f bir \u00f6nc\u00fcd\u00fcr. <\/p>\n \u00a0Irak\u2019tan Yemen, M\u0131s\u0131r, \u015eam ve Afrika\u2019daki halklara kadar Ortado\u011fu ba\u015ftan ba\u015fa bu kom\u00fcnal halk \u00f6rg\u00fctlenmesi etraf\u0131nda \u015fekil alm\u0131\u015ft\u0131r. <\/p>\n \u00d6rg\u00fct yap\u0131s\u0131 \u00fc\u00e7er ki\u015filik komitelerden olu\u015fan ve \u00fcstten alta do\u011fru uzanan bir \u00f6rg\u00fct modeli olarak ortaya \u00e7\u0131k\u0131yordu. \u00d6rne\u011fin Hamdan\u2019a ba\u011fl\u0131 olan \u00fc\u00e7 ki\u015fiden biri olan Abdan da kendine ba\u011fl\u0131 \u00fc\u00e7 ki\u015filik bir komite olu\u015fturmu\u015f ve bunlar\u0131 K\u00fcfe\u2019nin de\u011fi\u015fik alanlar\u0131na \u00f6\u011fretiyi yaymalar\u0131 amac\u0131yla g\u00f6ndermi\u015fti. <\/p>\n Hareket kendi i\u00e7erisinde olduk\u00e7a gizli bir yap\u0131y\u0131 da ifade etmekteydi. \u00d6zellikle Da\u00ee\u2019lik mertebesinden itibaren \u00f6rg\u00fctsel yap\u0131 olduk\u00e7a derin bir gizlilik i\u00e7erisinde korunuyordu. B\u00f6lgenin her taraf\u0131na yay\u0131lm\u0131\u015f olan Abbasi iktidar\u0131na ve onun ajan yap\u0131s\u0131na kar\u015f\u0131 al\u0131nan en b\u00fcy\u00fck tedbir bu gizlilik olmaktayd\u0131. \u00d6yle ki hareketin kadrolar\u0131 aras\u0131nda s\u0131k\u00e7a yer de\u011fi\u015ftirme, birden fazla kod isim kullanma, h\u00fccre y\u00f6ntemine g\u00f6re \u00e7al\u0131\u015fma, her sorumlunun kendi yerine bir vekil tayin etmesi gibi pratik ad\u0131mlar \u00f6rg\u00fct\u00fcn hareket tarz\u0131nda olmazsa olmaz kurallar olmaktayd\u0131. Kendi aralar\u0131ndaki yaz\u0131\u015fmalarda bile Arap\u00e7a Cifr ad\u0131 verilen ve say\u0131larla kodlamalara dayal\u0131 bir \u015fifre sistemi kullan\u0131lmaktayd\u0131. <\/p>\n Hareketin kendisini yeterince geli\u015ftirdi\u011fi kan\u0131s\u0131na ula\u015fan Hamdan Karmat taraftarlar\u0131na K\u00fcfe yak\u0131nlar\u0131ndaki M\u00fchtem\u00e2b\u00e2z k\u00f6y\u00fcn\u00fc Dar\u2019\u00fcl Hicre (hicret evleri) olarak in\u015fa etmelerini sal\u0131k verir. Bunun \u00fczerine Karmatiler i\u00e7in g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn kom\u00fcn evleri ve akademilerine kar\u015f\u0131l\u0131k gelen mek\u00e2nlar kurulmaya ba\u015flan\u0131r. Bu mekanlar hem toplumun hem de hareketin kadrolar\u0131n\u0131n e\u011fitilip \u00f6rg\u00fctlendirildikleri temel mekanlar olarak d\u00f6nemin \u201cDevrim Ocaklar\u0131 d\u0131r.<\/p>\n Karmatiler e\u011fitim sistemlerini \u00e7e\u015fitli derecelere ayr\u0131\u015ft\u0131rm\u0131\u015flard\u0131. Dokuz a\u015famadan olu\u015fan bu sistem i\u00e7erisinde halk de\u011fi\u015fik a\u015famalarda \u00e7ok farkl\u0131 konular \u00fczerinde tart\u0131\u015fmalar y\u00fcr\u00fct\u00fclerek e\u011fitiliyordu. Her a\u015fama i\u00e7in davet ad\u0131 kullan\u0131lmaktayd\u0131. Birinci davet olarak adland\u0131r\u0131lan ilk e\u011fitim hareketi yeni tan\u0131yan ve Karmati sistemi i\u00e7erisine yeni girmi\u015f olanlara verilen e\u011fitimdi. \u0130nsanlar\u0131n ak\u0131llar\u0131na gelen hemen her t\u00fcrl\u00fc sorun \u00fczerinde tart\u0131\u015fmalar y\u00fcr\u00fct\u00fcl\u00fcyor ve bu tart\u0131\u015fmalar i\u00e7erisinde insanlar\u0131n ya\u015fad\u0131klar\u0131 toplumsal \u00e7eli\u015fkiler \u00fczerinde duruluyordu. Hareketin genel \u00f6\u011fretileri hakk\u0131nda \u00e7ok fazla tart\u0131\u015fmalar y\u00fcr\u00fct\u00fclm\u00fcyordu. Bu e\u011fitimler son a\u015fama olan dokuzuncu a\u015famaya kadar yava\u015f yava\u015f a\u011f\u0131rla\u015ft\u0131r\u0131larak ilerliyordu. Her a\u015famada yeni bir konu ve de\u011fi\u015fik bir sorun \u00fczerinde tart\u0131\u015f\u0131l\u0131yordu. Sona do\u011fru yakla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ise art\u0131k daha geneli kapsayan toplumsal sorunlar, siyaset, ilahiyat konular\u0131 ele al\u0131n\u0131yordu. Son olarak dokuzuncu mertebede ise tasavvuf konular\u0131, felsefe, hakikat gibi sorunlar tart\u0131\u015fma konusu oluyordu. Bu a\u015famayla beraber art\u0131k ki\u015fi bir ermi\u015f d\u00fczeyine ula\u015fm\u0131\u015f say\u0131l\u0131yordu. Bu e\u011fitimler sadece hareket kadrolar\u0131 ile s\u0131n\u0131rl\u0131 e\u011fitimler de\u011fildi. Toplumun t\u00fcm kesimleri bu e\u011fitimlerden ge\u00e7iriliyordu. \u00d6zellikle \u2018Hicret Evleri\u2019ne yerle\u015fen t\u00fcm toplumsal kesimler bu e\u011fitim prosed\u00fcr\u00fcnden ge\u00e7irilerek temel bir bilin\u00e7lenme faaliyeti ger\u00e7ekle\u015ftirilmi\u015f oluyordu. Yine halk i\u00e7erisinde Mecalis\u2019\u00fcl Te\u011fziye (Beslenme Meclisleri) ismiyle d\u00fczenledikleri tart\u0131\u015fma platformlar\u0131nda halk\u0131n \u00e7ok de\u011fi\u015fik konular hakk\u0131ndaki sorular\u0131na tart\u0131\u015fma y\u00f6ntemiyle cevaplar veriliyordu. <\/p>\n \u00d6rg\u00fctlenme konusunda Karmatiler halklar ve inan\u00e7lar aras\u0131na hi\u00e7bir ayr\u0131m koymazken her etnik k\u00f6kene ve dine g\u00f6re bir propaganda faaliyeti y\u00fcr\u00fct\u00fcyorlard\u0131. Sabii, Mecusi, Yahudi, H\u0131ristiyan, Maniheist ya da filozof olmas\u0131na bakmadan herkese ula\u015fmak ve onlar\u0131 bu \u00f6\u011freti \u00e7er\u00e7evesinde \u00f6rg\u00fctlemek her Da\u00ee\u2019nin \u00f6n\u00fcne konulan en temel g\u00f6rev oluyordu. Bir alana g\u00f6nderilen bir Da\u00ee\u2019nin ilk g\u00f6revi, gidece\u011fi alan\u0131n toplumsal \u00f6zelliklerini \u00e7ok iyi bilmek ve tan\u0131mak olmaktayd\u0131. E\u011fer bir Da\u00ee S\u00fcnni M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n bulundu\u011fu bir alana gidiyorsa, \u00f6nce o y\u00f6renin insan\u0131n\u0131 iyi tan\u0131yacak, \u00e7eli\u015fkilerini bilecek, sorunlar\u0131n\u0131 anlayacak ve buna g\u00f6re o y\u00f6re halk\u0131na yakla\u015facakt\u0131r. Yine \u00f6rne\u011fin Mecusi ya da Maniheist bir alana gidiyorsa, o dini inanca sahip kesimlerin inan\u00e7lar\u0131n\u0131 iyi bilecek, onlarla onlar gibi ili\u015fki kuracak ve onlar\u0131n devletlerle \u00f6zellikle de Abbasi devleti ile olan \u00e7eli\u015fkisini anlay\u0131p ona g\u00f6re bir yakla\u015f\u0131m sergileyerek o kesimleri de Karmati davetine katacakt\u0131r. <\/p>\n Yine en temel bir toplumsal kesim olarak kad\u0131nlar\u0131n toplum i\u00e7erisindeki etki d\u00fczeyleri hissedilir derecede artm\u0131\u015ft\u0131. Kad\u0131nlar her t\u00fcrl\u00fc toplumsal faaliyet i\u00e7erisinde erkeklerin yan\u0131nda yer al\u0131yordu. \u00c7ocuklara da ayr\u0131 bir yer tan\u0131nmaktayd\u0131. \u00d6zellikle \u00e7ocuklar\u0131n e\u011fitim konular\u0131 bizzat hareketin Da\u00ee\u2019leri taraf\u0131ndan yerine getirilmesi gereken en \u00f6nemli g\u00f6revlerden birisiydi. Yemen Karmatilerinin Ba\u015fda\u00ee\u2019si olan El-Cenabi bulundu\u011fu yerde cins, s\u0131n\u0131f, renk, \u0131rk ayr\u0131m\u0131 yapmadan her ya\u015ftan \u00e7ocu\u011fu kendi yan\u0131nda topluyordu. Bunlara Urefa (arifler-anlayanlar) ad\u0131n\u0131 vermi\u015fti. Onlar\u0131 \u00f6zel olarak e\u011fitiyordu. Hareketin temel \u00f6\u011fretilerinin yan\u0131 s\u0131ra ata binmeyi, k\u0131l\u0131\u00e7 kullanmay\u0131 ve sava\u015f taktiklerini de \u00f6\u011fretiyordu. Hareketi gelece\u011fe ta\u015f\u0131rman\u0131n ancak yeni ku\u015faklar \u00fczerinden ger\u00e7ekle\u015fece\u011finin bilincinde olan Karmatiler, bunu da en yetkin bir bi\u00e7imde ger\u00e7ekle\u015ftiriyorlard\u0131. Ayr\u0131ca \u00e7ocuklar\u0131n \u00fcretim i\u00e7erisinde de kendi g\u00fc\u00e7leri oran\u0131nda kat\u0131l\u0131mlar\u0131 sa\u011flan\u0131yordu. \u00d6rne\u011fin ekili tarlalara zarar vermek isteyen ku\u015flar\u0131 kovalayarak toplumsal \u00fcretime kat\u0131lm\u0131\u015f oluyorlard\u0131. <\/p>\n Karmatili\u011fin gelecek perspektifini Yemenli bir Karmati \u00d6nderi olan Hasan Bin Mansur \u015fu s\u00f6zlerle dile getiriyordu:<\/p>\n \u201cG\u00fcn gelip beklenen Mehdi zuhur etti\u011finde (g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcnde) aslan ile bo\u011fa ayn\u0131 havuzdan su i\u00e7ecek, \u00e7oban koyunlar\u0131n\u0131 kurtlara teslim edip gidebilecektir. K\u00f6t\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn yerini iyilik alacak, sap\u0131kl\u0131klar sona erecek, sahibine hakk\u0131 verilecek ve insan do\u011fdu\u011fu g\u00fcnk\u00fc gibi e\u015fit ve \u00f6zg\u00fcr olacakt\u0131r. <\/p>\n Karmatiler dayand\u0131klar\u0131 felsefi yakla\u015f\u0131m ve toplumsal zemine uygun bir ekonomi anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 da toplum i\u00e7erisinde geli\u015ftiriyorlard\u0131. Karmat Hamdan, \u00f6rg\u00fctl\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn belli bir g\u00fcce ula\u015fmas\u0131ndan sonra hareketin hakim oldu\u011fu alanlardaki halklardan \u201cfitre ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi bir dirhemlik vergi \u00f6demelerini ister. Bu al\u0131nan vergiler o d\u00f6nemlerde daha \u00e7ok da hareketin ihtiya\u00e7lar\u0131 ve kadrola\u015fma \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 i\u00e7in aktar\u0131l\u0131r. Ancak daha sonra belli bir toplumsal zemin olu\u015ftuktan ve hareket belli bir sistemati\u011fe kavu\u015ftuktan sonra \u201chicret ad\u0131 verilen ki\u015fi ba\u015f\u0131na bir dinarl\u0131k vergiyi \u015fart ko\u015farlar. Bu ise hareketin hakim olmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 alanlarda sistemin kurumla\u015fma ihtiya\u00e7lar\u0131 i\u00e7in harcanmaktayd\u0131. \u0130lk Dar\u2019\u00fcl Hicre\u2019nin kurulmas\u0131 bu sayede ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. Dar\u2019\u00fcl Hicre kurulduktan sonra ise ilk \u00f6nce halktan sahip olduklar\u0131 mal ve giyeceklerinden be\u015fte birini toplumsal ortakl\u0131\u011fa sunmalar\u0131 istenmi\u015ftir. Bu karar ortak m\u00fclkiyet sistemine ge\u00e7i\u015fin bir ara a\u015famas\u0131 oluyordu. Bir s\u00fcre sonra da \u00fclfet sistemi getirilmi\u015ftir.<\/p>\n \u00dclfet, insanlar\u0131n mallar\u0131n\u0131 tek bir merkezde toplayarak bir birlerine kar\u015f\u0131 maddi \u00fcst\u00fcnl\u00fck sa\u011flamad\u0131klar\u0131 ve mallar\u0131n\u0131 ortakla\u015ft\u0131rd\u0131klar\u0131 sistemin ad\u0131 olmaktayd\u0131. Bununla toplumda \u00f6zel m\u00fclkiyete son verilmi\u015f oluyordu. Hamdan insanlara \u201cyanlar\u0131ndaki mallara ihtiya\u00e7lar\u0131 olmayaca\u011f\u0131n\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc d\u00fcnyan\u0131n tamam\u0131n\u0131n kendilerinin olaca\u011f\u0131n\u0131 bildiriyordu. Zaten Karmati hareketine kom\u00fcnc\u00fc \u00f6zelli\u011fini veren en temel anlay\u0131\u015f, \u00f6zel m\u00fclkiyete son verilerek toplumsal m\u00fclkiyetin ger\u00e7ekle\u015ftirilmesidir. \u0130nsanlar\u0131n k\u0131l\u0131\u00e7, ok ve yay gibi silahlar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda hi\u00e7bir bireysel e\u015fyas\u0131 yoktu. <\/p>\n \u00dcretim imece usul\u00fc ger\u00e7ekle\u015ftiriliyordu. Herkes tarlalar\u0131n ekim ve bi\u00e7iminde ortak \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor \u00fcr\u00fcn ortak da\u011f\u0131t\u0131l\u0131yordu. Besi hayvanlar\u0131 ortak bir bi\u00e7imde besleniyor, \u00fcr\u00fcnleri (s\u00fct, peynir, ya\u011f, vb.) ortak kullan\u0131l\u0131yordu. Toplumdaki her kesim, \u00fcretimin bir yerinde bir bi\u00e7imde \u00e7al\u0131\u015fmalara d\u00e2hil oluyordu. Toplumda herkes g\u00fcc\u00fc kadar ve yetene\u011fi \u00e7er\u00e7evesinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor ve ihtiyac\u0131 kapsam\u0131nda ve oran\u0131nda \u00fcr\u00fcnden yararlan\u0131yordu. <\/p>\n \u00dcretimde ortaya \u00e7\u0131kan \u00fcr\u00fcnler halk evi de denilebilecek yerlerde toparlan\u0131yordu. \u0130lk ba\u015flarda Dar\u2019\u00fcl Hicret\u2019in kendisi \u00fcr\u00fcn\u00fcn toparland\u0131\u011f\u0131 alan olmaktayd\u0131. Ancak sistem b\u00fcy\u00fcd\u00fck\u00e7e buralar i\u00e7in daha geni\u015f alanlar ayr\u0131lmaya ba\u015fland\u0131. Her alan kendi \u00f6zg\u00fcl\u00fcnde buralar\u0131 isimlendirmi\u015fti. \u00d6rne\u011fin Yemen\u2019de Hasan Bin Mansur, La Aden b\u00f6lgesindeki Reyp Kalesi\u2019ndeki topluluklar i\u00e7in geli\u015ftirdi\u011fi model siteye \u2018Bar\u0131\u015f Evi\u2019 anlam\u0131na gelen Beyt Ribe\/Beyt Selem ad\u0131n\u0131 verdi. Ortaya \u00e7\u0131kan ortak hazineye ise Beyt\u2019\u00fcl Mal denilmekteydi. Beyt\u2019\u00fcl Mal t\u00fcm topluma aitti ve t\u00fcm topluluk \u00fcyeleri ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 buralardan kar\u015f\u0131lamaktayd\u0131lar. Ma\u011frip (Fas-Tunus) Karmatilerinde buralar Beyt-\u00fcl Te\u015friq (Ayd\u0131nlanma Evi) Bahreyn Karmatilerinde ise El Me\u015fhed-\u00fcl Azam denilmekteydi. \u0130simleri farkl\u0131 olsa da buralar toplulu\u011fun mallar\u0131n\u0131n ortakla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131, kolektif bir faaliyetle y\u00fcr\u00fct\u00fclen \u00fcretim sonucu elde edilen \u00fcr\u00fcnlerin bir araya getirilerek yine topluma ihtiya\u00e7lar\u0131 oran\u0131nda da\u011f\u0131t\u0131ld\u0131klar\u0131 alanlar olmaktayd\u0131. <\/p>\n Karmati hareketinin yaratt\u0131\u011f\u0131 \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ortam\u0131nda geli\u015fen hakikat aray\u0131\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 kendinden sonraki d\u00f6nemlere de ilham kayna\u011f\u0131 olmu\u015ftur. Merkezi uygarl\u0131k g\u00fc\u00e7lerinin topluma dayatt\u0131klar\u0131 iktidar eksenli zihniyet yap\u0131lar\u0131n\u0131n hakikat olamayaca\u011f\u0131n\u0131, ger\u00e7ek hakikatin insanda, ger\u00e7ek a\u015fk\u0131n insana olan a\u015fkta aranmas\u0131 gerekti\u011fine inanan tasavvuf ehli bilginler topluma iktidar d\u0131\u015f\u0131 bir zihniyet ve inan\u00e7 alternatifi sunuyorlard\u0131. Bununla toplumlar\u0131n devlete ve onun talan, s\u00f6m\u00fcr\u00fc ve k\u00f6lelik dayatmalar\u0131n mecbur olmad\u0131klar\u0131 insana dayal\u0131 bir \u00f6zg\u00fcrl\u00fck se\u00e7ene\u011finin halklar\u0131n ger\u00e7ek ya\u015fam hakikati oldu\u011fu en b\u00fcy\u00fck i\u015fkenceler ve \u00f6l\u00fcmler pahas\u0131na savunuluyordu. Bu gelene\u011fin en b\u00fcy\u00fck temsilcisi olarak hakikati kendinde bulan ve \u2018Ene-l Hak\u2019 diyerek hakk\u0131n do\u011fru yolunu inananlara g\u00f6steren Hallac-\u0131 Mansur d\u00f6nemin en b\u00fcy\u00fck \u00e2limi oluyordu. <\/p>\n Hallac-\u0131 Mansur 858 y\u0131l\u0131nda \u0130ran\u2019\u0131n Beyza kenti yak\u0131nlar\u0131ndaki Tur kasabas\u0131nda d\u00fcnyaya gelir. Tam ad\u0131 H\u00fcseyin b. Mansur El-Hallac El-Beyzavi\u2019dir. Baba mesle\u011fi olan pamuk e\u011firtme ve temizleme i\u015fi olarak bilinen hallac i\u015fini yapt\u0131\u011f\u0131ndan Hallac lakab\u0131n\u0131 ald\u0131\u011f\u0131 rivayet edilir. Dedesinin Muhammed ad\u0131nda bir Zerd\u00fc\u015fti oldu\u011fu bilinmektedir. Ancak kaynaklarda anne ve babas\u0131n\u0131n M\u00fcsl\u00fcman olduklar\u0131 iletilmektedir. Daha \u00e7ocuk ya\u015flar\u0131ndan itibaren dini konularla yak\u0131ndan alakadar olmu\u015ftur. Aile olarak yeni kabul ettikleri M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131\u011f\u0131 anlama \u00e7abas\u0131 olduk\u00e7a yo\u011fundur. Bu durum \u00f6zellikle de Kuran hakk\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 yorumlar \u00e7evresinde b\u00fcy\u00fck bir ilgi uyand\u0131rmaktad\u0131r. <\/p>\n Bu ilgisi onu d\u00f6nemin dini \u00e2limlerinin yan\u0131nda ders almaya y\u00f6nlendirir. 903 y\u0131l\u0131nda ilk hacc\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirir. Mekke\u2019deki ge\u00e7irdi\u011fi bir y\u0131ll\u0131k d\u00f6nem Hallac-\u0131 Mansur i\u00e7in inziva d\u00f6nemi olarak adland\u0131r\u0131lmaktad\u0131r. Bir sene boyunca K\u00e2be\u2019nin yan\u0131nda bir ta\u015f\u0131n \u00fczerinde kendisini yeme ve i\u00e7meden soyutlam\u0131\u015f bir bi\u00e7imde yo\u011funla\u015ft\u0131\u011f\u0131ndan bahsedilir. Bu d\u00f6nem Hallac, riyazet (nefsin isteklerini k\u0131rma) ve itik\u00e2f (d\u00fcnya i\u015flerinden kendini soyutlama) ya\u015fant\u0131s\u0131na \u00f6nem vermeye ba\u015flar. <\/p>\n Mekke tavaf\u0131ndan sonra 903-905 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda T\u00fcsteri \u015fehrinde kendisini d\u00fcnya i\u015flerinden soyutlam\u0131\u015f bir \u015fekilde ya\u015fant\u0131s\u0131n\u0131 devam ettirir. Basra\u2019da klasik sufi anlay\u0131\u015f\u0131ndan ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ayr\u0131\u015fman\u0131n ard\u0131ndan Mekke\u2019de ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi yo\u011funla\u015fmalar O\u2019nu Hallac-\u0131 Mansur yapan d\u00f6nemi ifade etmektedir. T\u00fcsteri kentinde her ne kadar d\u00fcnyadan elini aya\u011f\u0131n\u0131 \u00e7ekmi\u015f bir ya\u015fam s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc ortaya \u00e7\u0131ksa da asl\u0131nda Mansur\u2019un burada tasavvufta ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 sonu\u00e7lar \u00fczerinden halkla tart\u0131\u015fma meclisleri kurdu\u011fu ve buralarda insanlara, ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 hakikatleri anlatt\u0131\u011f\u0131na dair veriler bulunmaktad\u0131r. <\/p>\n Hallac-\u0131 Mansur\u2019da insan\u0131, tanr\u0131y\u0131 ve evreni i\u00e7eren varl\u0131\u011f\u0131n birli\u011fi esast\u0131r. O\u2019na g\u00f6re ger\u00e7ek olan, var olan, \u201cBir dir. \u201c\u00c7okluk bir g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fcr. \u201cBir in de\u011fi\u015fik bi\u00e7im ve nitelikte yans\u0131mas\u0131d\u0131r. Bu \u201cBir de tanr\u0131d\u0131r. Ancak, evren ve insan bu \u201cBir in d\u0131\u015f\u0131nda de\u011fil, i\u00e7indedir, onunla \u00f6zde\u015ftir. Bu nedenle insan\u0131n \u201cEne-l Hak demesi do\u011frudur, gereklidir. \u0130nsan konu\u015fan, dola\u015fan, d\u00fc\u015f\u00fcnen, sevinen, g\u00fclen, \u00fcz\u00fclen, \u00f6fkelenen bir tanr\u0131d\u0131r. Tanr\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn nitelikleri insanda, insan\u0131n b\u00fct\u00fcn \u00f6zellikleri tanr\u0131da, evrende bir birlik, b\u00fct\u00fcnl\u00fck i\u00e7indedir. \u00d6l\u00fcm ger\u00e7ek de\u011fildir, bir de\u011fi\u015fmedir, bir g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015ft\u00fcr. Bundan dolay\u0131 ki\u015finin \u00f6l\u00fcm\u00fc ya\u015fam\u0131nda, ya\u015fam\u0131 da \u00f6l\u00fcm\u00fcndedir. Hallac-\u0131 Mansur bu d\u00fc\u015f\u00fcncesini, \u00e7evresinde toplanan b\u00fcy\u00fck bir kalabal\u0131\u011fa \u201cBeni \u00f6ld\u00fcr\u00fcn. Beni \u00f6ld\u00fcr\u00fcn, ya\u015fam\u0131m \u00f6l\u00fcm\u00fcmde, \u00f6l\u00fcm\u00fcm ya\u015fam\u0131mdad\u0131r. s\u00f6zleriyle a\u00e7\u0131klamak istemi\u015ftir. <\/p>\n Hallac toplumsal ili\u015fkilerinde insanlar aras\u0131nda hi\u00e7bir fark g\u00f6zetmemi\u015ftir. Bu onun bir\u00e7ok dini kesimlerle rahat bir bi\u00e7imde al\u0131p vermesine olanak sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Daha \u00f6nce Karmati Da\u00ee\u2019leri i\u00e7in s\u00f6yledi\u011fimiz, gittikleri her toplumsal kesimle onlar\u0131n k\u00fclt\u00fcrlerini esas alarak ili\u015fkilenme yakla\u015f\u0131m\u0131 Hallac\u2019ta da kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Bir H\u0131ristiyan ile H\u0131ristiyan gibi, Yahudi ile Yahudi gibi, Mutezile ile onun gibi konu\u015fup ili\u015fkilenmi\u015ftir. Sabiler ile olduk\u00e7a yak\u0131ndan ili\u015fkilenmi\u015ftir. Hi\u00e7bir toplumsal kesim, dini inan\u00e7\u00a0 ya da k\u00fclt\u00fcr aras\u0131nda fark koymam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n 907 y\u0131l\u0131nda ise g\u00f6r\u00fc\u015flerini yaymak \u00fczere k\u0131sa bir seyahate \u00e7\u0131kar. Horasan, Fars \u00fclkesi ile Irak \u015fehirlerinde, Ahza\u2019da ve Kum\u2019da bulunur. Bu alanlarda kendi \u00f6\u011fretileri \u00e7er\u00e7evesinde halklarla tart\u0131\u015fmalar y\u00fcr\u00fct\u00fcr. Gezdi\u011fi alanlar\u0131n o tarihlerde Karmati merkezleri olmas\u0131 dikkat \u00e7ekicidir. \u00d6zellikle Ahza ve Horasan\u2019da Karmati \u00f6rg\u00fctlenmelerinin yo\u011fun oldu\u011fu bilinmektedir. Bu seyahatlerden sonra Hallac tekrar Kabeyi ziyarette bulunur. Hac d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcnde Ba\u011fdat\u2019a gelir ancak burada fazla kalmaz. <\/p>\n Hallac’\u0131n ya\u015fam\u0131nda art\u0131k yeni bir d\u00f6nem ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. M\u00fcsl\u00fcman olmayan halklar\u0131 \u0130slamiyet\u2019e davet etmek \u00fczere Ba\u011fdat\u2019\u0131 terk ederek Hindistan ve Do\u011fu T\u00fcrkistan’a gider. Asker k\u0131yafetleri i\u00e7erisinde HaIlac Ke\u015fmir’deki Hindular\u0131, Ma\u00e7in’deki T\u00fcrkleri \u0130slam’a davet eder. Bu gidi\u015finde Hoten ve Turfan’a kadar uzan\u0131r. Buralarda Hindu kast s\u0131n\u0131flar\u0131ndan pek \u00e7ok ki\u015fiyi M\u00fcsl\u00fcmanla\u015ft\u0131r\u0131r. Bu g\u00fcn bile o M\u00fcsl\u00fcmanlara “Mansuri” denir. Daha sonralar\u0131 Hint mistik anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 kendi tasavvufi g\u00f6r\u00fc\u015flerine katt\u0131\u011f\u0131 iddia edilir. Bilhassa ‘fena’ hali (erime hali-fenafillah Allah\u2019ta erimek) ile Hint yoga’s\u0131ndaki yok olma hali aras\u0131ndaki benzerlik dolay\u0131s\u0131yla da su\u00e7lan\u0131r. <\/p>\n Hallac, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc hac ziyareti s\u0131ras\u0131nda Mekke\u2019de kendi \u00f6\u011fretisi do\u011frultusunda \u00f6rg\u00fctlenmesini geli\u015ftirmek ister. Ancak Hallac\u2019a kar\u015f\u0131 tepkiler giderek artmaktad\u0131r. Bunun \u00fczerine Hallac Ahza\u2019ya ka\u00e7mak zorunda kal\u0131r. Bir s\u00fcre sonra gitti\u011fi Sur \u015fehrinde bir ihbar sonucu yakalan\u0131r. Rivayete g\u00f6re Hallac ad\u0131nda bir ki\u015finin evine s\u00fcrekli yabanc\u0131 insanlar\u0131n geldi\u011fi, gece ge\u00e7 saatlere kadar meclisler kurduklar\u0131 ve sak\u0131ncal\u0131 \u015feyler konu\u015ftuklar\u0131na dair Abbasi g\u00fc\u00e7lerine yap\u0131lan ihbar \u00fczerine Hallac yakalanarak Ba\u011fdat\u2019a getirilir.\u00a0 \u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0 <\/p>\n Hallac yakaland\u0131ktan sonra bile bu faaliyetlerine son vermemi\u015ftir. Ba\u011fdat\u2019ta zindanda kald\u0131\u011f\u0131 s\u00fcre i\u00e7erisinde bile ili\u015fkide oldu\u011fu ki\u015filerle irtibat\u0131n\u0131 kesmemi\u015f, gerek mektup yoluyla gerekse de ziyaret\u00e7ileriylelerle kendi faaliyetlerine devam etmi\u015ftir. Baz\u0131 kaynaklara g\u00f6re Hallac zindandayken Ba\u011fdat merkezde ba\u015f g\u00f6steren Hanbeli ayaklanmas\u0131na direkt etkide bulunmu\u015ftur. Bu durum kar\u015f\u0131s\u0131nda Maliki kad\u0131s\u0131 Ebu \u00d6mer Hammadi’nin fetvas\u0131 ve Abbasi halifesi Muktedir’in buyru\u011fu \u00fczerine 26 Mart 922 tarihinde Ba\u011fdat’ta katledilir.<\/p>\n \u00d6nce derisi soyulana kadar k\u0131rba\u00e7land\u0131\u011f\u0131, daha sonra kitleye ta\u015flat\u0131ld\u0131\u011f\u0131, ard\u0131ndan kollar\u0131 ve bacaklar\u0131n\u0131n kesildi\u011fi son olarak cenazesinin yak\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ve k\u00fcllerinin Dicle nehrine savruldu\u011fu \u015feklinde anlat\u0131lan idam\u0131 hik\u00e2yele\u015ftirilerek g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar aktar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. <\/p>\n \u015eEYH BEDREDD\u0130N<\/strong><\/p>\n \u015eeyh Bedreddin\u2019in do\u011fum tarihi tam olarak bilinmemekle birlikte 13. y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131ndan sonra, 1358 veya 1365 tarihlerinde Edirne yak\u0131nlar\u0131ndaki Simavna Kalesi\u2019nde do\u011fdu\u011fu s\u00f6ylenmektedir. As\u0131l ad\u0131 Mahmud\u2019dur. Daha \u00f6\u011frenciyken bilime katk\u0131 sunacak biri olarak g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu da kendisine sayg\u0131nl\u0131k kazand\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Bursa\u2019da e\u011fitimini tamamlay\u0131p yola \u00e7\u0131kaca\u011f\u0131 s\u0131rada Emin Buhari kendisine Bedreddin ismini vermi\u015ftir. \u2018Bedr\u2019 \u2018ay \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131\u2019 anlam\u0131na gelir. Bedreddin ise, \u2018dinin ay\u0131, dinin \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131\u2019 demektir. <\/p>\n Bedrettin \u201cY\u00e2rin yana\u011f\u0131ndan gayr\u0131 hemen her \u015feyin insanlar aras\u0131nda ortak, payla\u015f\u0131labilir ve mubah olmas\u0131n\u0131 bir e\u015fitlik ilkesi olarak g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr. Osmanl\u0131 topra\u011f\u0131nda ya\u015fayan halklar aras\u0131nda, din fark\u0131n\u0131n kald\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 ve M\u00fcsl\u00fcman olmayanlar\u0131n da \u00fclke topraklar\u0131ndan yararlanmas\u0131 gerekti\u011fini ileri s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu \u00e7er\u00e7evede “bir toprak reformu ve buna ko\u015fut olarak dinsel bir reform” yap\u0131lmas\u0131n\u0131 savunmu\u015ftur. Bu nedenle de \u015eeyh Bedrettin ve m\u00fcritleri halk\u0131n aras\u0131na kar\u0131\u015farak, topraklar\u0131n onu i\u015fleyen, ona al\u0131n terini kar\u0131\u015ft\u0131ranlar\u0131n oldu\u011funu s\u00f6ylemi\u015fler ve insanlar\u0131n karde\u015fli\u011fini \u00f6\u011f\u00fctlemi\u015flerdir. <\/p>\n Bedreddin bir\u00e7ok b\u00f6lgeyi gezer, Filistin, \u015eam ve Halep \u00fczerinden Konya\u2019ya gelir. Ard\u0131ndan Tire\u2019ye giderek orada B\u00f6rkl\u00fcce Mustafa ve oradan da \u0130zmir\u2019e giderek Torlak Kemal ile tan\u0131\u015f\u0131r. B\u00f6rkl\u00fcce Mustafa Bedreddin\u2019den etkilenerek dervi\u015flik yolunu se\u00e7en eski bir Osmanl\u0131 ak\u0131nc\u0131s\u0131d\u0131r. Torlak Kemal ise Orta Asya k\u00f6keninden yeni kopmu\u015f olan Torlaklar olarak tan\u0131nan T\u00fcrkmen kesiminden gelmektedir. Torlaklar yerle\u015fik ve merkezi otoriteye kar\u015f\u0131d\u0131rlar. B\u00f6ylece B\u00f6rkl\u00fcce ve Torlak Kemal \u015eeyh Bedreddin\u2019in en yak\u0131n takip\u00e7isi ve pratik\u00e7isi olurlar.<\/p>\n Bedreddin her ge\u00e7ti\u011fi yerde yo\u011fun ilgi ile kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r. Din, dil ve k\u00fclt\u00fcr fark\u0131 g\u00f6zetmeksizin herkesle tart\u0131\u015fmalar y\u00fcr\u00fct\u00fcr ve tart\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 ki\u015filer \u00fczerinde etkiler b\u0131rak\u0131r. Yaln\u0131z Anadolu topraklar\u0131nda de\u011fil, Ortado\u011fu genelinde tan\u0131nan \u00fcnl\u00fc bir bilgin ve halk \u00f6nderi haline gelir. Bu y\u00fczden Osmanl\u0131 sultan\u0131 \u00c7elebi Mehmet, onu \u0130znik\u2019e s\u00fcrg\u00fcne g\u00f6nderir. Burada g\u00f6z hapsinde tutulur. \u0130znik\u2019in se\u00e7ilmesinin nedeni ise, burada ili\u015fki kurabilece\u011fi ki\u015filerin az olmas\u0131 ve onu denetlemenin daha kolay olmas\u0131d\u0131r. <\/p>\n Bedreddin\u2019in ideolojisini halka ta\u015f\u0131rma g\u00f6revini \u00fcslenen B\u00f6rkl\u00fcce Mustafa ve Torlak Kemal \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcnde dervi\u015fler, ayd\u0131nlar, ozanlar Ege\u2019ye y\u00f6nelirler ve yeni bir toplumsal d\u00fczen kurarlar.<\/p>\n Bedreddin hareketinin kurdu\u011fu bu yeni d\u00fczene \u201cOrtaklar ismini verirler. Eme\u011fin payla\u015f\u0131m\u0131nda kad\u0131n-erkek, \u0131rk, din ve dil fark\u0131 yoktur. Kad\u0131n-erkek omuz omuza, dervi\u015f-papaz yan yana gelece\u011fin kurulmas\u0131 i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. Kurulan yery\u00fcz\u00fc cennetinin mu\u015ftular\u0131 g\u00fcnbeg\u00fcn Bedreddin\u2019e ula\u015fmaktad\u0131r. <\/p>\n Bedreddin\u2019in Osmanl\u0131 topraklar\u0131nda olu\u015fturmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 ve Ege\u2019nin bir\u00e7ok yerinde pratikle\u015ftirdi\u011fi bu sistem (Ortaklar Hareketi), kayna\u011f\u0131n\u0131 devlet\u00e7i uygarl\u0131\u011f\u0131n toplum d\u0131\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan al\u0131yordu. \u201cOrtaklar hem bilin\u00e7lerde hem de pratik ya\u015famda k\u00f6kle\u015firken, Osmanl\u0131 egemenlerinin sald\u0131r\u0131lar\u0131 da gecikmeyecektir. Fakat bir\u00e7ok sald\u0131r\u0131 yapmalar\u0131na ra\u011fmen direni\u015fle kar\u015f\u0131la\u015facaklard\u0131r.<\/p>\n \u201cOrtaklar \u0131n bu kadar g\u00fc\u00e7lenmesi, \u00fcstelik \u00fczerine giden t\u00fcm g\u00fc\u00e7leri geri p\u00fcsk\u00fcrtmesi Osmanl\u0131\u2019n\u0131n otoritesinin sars\u0131lmas\u0131 anlam\u0131na gelmekteydi. Bunun \u00fczerine \u00c7elebi Mehmet bir ordu haz\u0131rlat\u0131r, ba\u015f\u0131na da gelece\u011fin sultan\u0131 \u015eehzade Murat\u2019\u0131 ge\u00e7irir. Yan\u0131na da o d\u00f6neme de\u011fin hileleriyle iktidar \u00e7evrelerinde bir\u00e7ok oyuna kar\u0131\u015fm\u0131\u015f olan Beyazid Pa\u015fa\u2019y\u0131 verir. <\/p>\n B\u00fcy\u00fck direni\u015fler sonucunda B\u00f6rkl\u00fcce esir d\u00fc\u015fer ve i\u015fkenceyle katledilir. Ard\u0131ndan Torlak kemal sava\u015f meydan\u0131nda vurulur.<\/p>\n S\u0131ra Bedreddin\u2019e gelmi\u015ftir. Osmanl\u0131 sultan\u0131 iyi bilmektedir ki, her \u015feyin ba\u015f\u0131 odur ve yanda\u015flar\u0131 ne kadar katledilse de, o \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n\u0131 yaymaya devam etti\u011fi m\u00fcddet\u00e7e, bu i\u015f tamamen \u00e7\u00f6z\u00fclmeyecek, tekrar tekrar kar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131kacakt\u0131r.<\/p>\n \u00a0Bedreddin bir gece gizlice \u0130znik\u2019ten ayr\u0131l\u0131r. Kastamonu\u2019ya \u0130sfendiyar Bey\u2019in yan\u0131na ula\u015f\u0131r. Tatar iline ula\u015fmak ister, bu olmay\u0131nca Sinop liman\u0131ndan bir gemiye binerek Rumeli\u2019ye ge\u00e7er. Zagra\u2019ya oradan da Silistre\u2019ye, Dobruca\u2019ya ve Deliorman\u2019a gider. Deliorman\u2019a yerle\u015fir. <\/p>\n Bu arada \u0130znik\u2019ten ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131 haberi \u00c7elebi Mehmed\u2019e ula\u015f\u0131r ula\u015fmaz, \u00c7elebi Mehmed pe\u015fine bir ordu g\u00f6nderir. 1500 ki\u015filik bir g\u00fc\u00e7le \u00f6l\u00fc ya da diri yakalanmas\u0131n\u0131 istemektedir. \u00c7evresindekiler sava\u015fa haz\u0131rd\u0131rlar. Fakat bir sabah herkes uyurken, \u00e7evresindekilerden habersiz yola \u00e7\u0131kar. Bedreddin Serez\u2019de Osmanl\u0131 g\u00fc\u00e7lerinin elindedir. Osmanl\u0131 b\u00f6yle bir davran\u0131\u015f\u0131 beklememektedir. Bu teslim olma durumu ba\u011f\u0131\u015flanmay\u0131 bile sa\u011flayabilirdi. E\u011fer d\u00fc\u015f\u00fcncelerinden vazge\u00e7erse ba\u011f\u0131\u015flanabilirdi. Oysa Bedreddin d\u00fc\u015f\u00fcncesinden vazge\u00e7mez. Hatta kendini savunma gere\u011fi bile duymaz. \u0130dam\u0131 i\u00e7in fetva gerekiyordur, ama mevcut Osmanl\u0131 bilginlerinin hi\u00e7biri buna cesaret edemez. En sonunda \u0130ranl\u0131 iki kad\u0131 \u201cMal\u0131 haramd\u0131r, can\u0131 helal! diyerek mal varl\u0131\u011f\u0131na dokunmaks\u0131z\u0131n idam edilmesinin fetvas\u0131n\u0131 verirler. Bunun \u00fczerine hemen idam karar\u0131 uygulan\u0131r. 1420\u2019de Serez \u00e7ar\u015f\u0131s\u0131 meydan\u0131nda idam edilir. <\/p>\n Demokratik kom\u00fcnal hareketlerin direni\u015fleri, katliamlarla son bulmad\u0131\u011f\u0131 gibi insanl\u0131\u011fa b\u00fcy\u00fck bir direni\u015f ve kom\u00fcnal ya\u015fam k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc miras olarak b\u0131rakm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n K\u00fcrdistan Stratejik Ara\u015ft\u0131rmalar Merkezi<\/p>\n www.navendalekolin.com – www.lekolin.org – www.lekolin.net \u2013 www.lekolin.info<\/p>\n \t<\/p>\n