Kevintirn anoya Kurdan; Ecel- Qeza
Krdistan Tarihi ve Dili / 22 Mayıs 2012 Salı Saat 08:09
12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto
anoya bi nav “Ecel- Qeza” (mirina bi qezay) ya ji aliy ji Kurdn Anatolyaya Navn Ebuzziya Mehmet Tewfk ve di sala 1872’y de hatiye nivsandin,

anoya bi nav “Ecel- Qeza” (mirina bi qezay) ya ji aliy ji Kurdn Anatolyaya Navn Ebuzziya Mehmet Tewfk ve di sala 1872’y de hatiye nivsandin, evna mr yek ji eretn Kurdan n li Serhed Pertew Beg kea Waliy Erzirom Ehmed Paay Laz li dij Kurdan Nmet Xanim, vedibje. Ev ano di droka Osmaniyan de yekemn anoya Kurdan a herm ye.

Her end Wezareta and ya Tirk, Ebzzya Mehmet Tewfq weke yek ji nivskarn Tirk nivsn w weke berhemn Tirkan nan bide, j l nivskar bi xwe ji Kurdn Anatolyaya Navn e Ecel- Qeza j weke yekemn berhema ano ya Kurdan t zann.

MALBAT TEWFQ

Ebuzziya Mehmet Tewfq di sala 1849’ de li Stenbol ji dayk b, bi xwe ji bask Hespan a ereta eref ya Kurdn Serhed ye. Hespkan j nav ber y naveya Chanbeyl ya Konsyay ye. Malbat Tewfq ji aliy kesn li herm ve weke malbata Hec Hesen t zann. T gotin ku Hec Hesen, di sedsala 13’yan de dema, beg Swas nb Kurd t Konyay, li bajaroka Kohsar a Konyay bi cih bye. Pit ku ereta eref t v bajarok, nav w dibe erefkohsar.

Ebuzziya Mehmet Tewfq tev Kurd Tirk, zimann Ereb, Fars Frens pir ba dizan. Ebuzziya di sala 1866 bedar cvata bi nav “Osmaniyn N” yn ku dixwest meryet bnin Osmaniy, dibe di sala 1872 de yekem berhema xwe Ecel- Qeza dinivse. Pit end mehan Stal Ebdulezz ew sirgun Rodos dike.

YEKEM ANOYA HERM

Ecel- Qeza rexneya her dijwar ku bi rya Kurdan li hember Dewleta Osmaniyan hatiye kirin. Di w dem de hin wjevanan, v berhem birin beramber berhema Shakespear Romeo-Juliet. Ev berhem cara yekemn di meha mijdar de li “anoya Gedkpaa ya Osmaniyan” a ku n hatib vekirin derket ser dik. Ev yekem anoya herm b ku dewleta Osmaniyan de hat nandan. Ecel- Qeza xwedt taybetmendiyek romantk dramatk e.

MIJAR: PIRSGIRKA KURD!

Mijara sereke ya piyes (ano) mr yek ji eretn Kurdan n li Serhed Pertew Beg e. Evna mr yek ji eretn Kurdan n li Serhed Pertew Beg kea Waliy Erzirom Ehmed Paay Laz li dij Kurdan Nmet Xanim, vedibje. Waliy Erzirom li hember era Kurdan komkuj pk tne sirgun dike.

Pertew Beg Kurd Nmet Xanim bi qas chanek ji hev hez dikin, l ji ber xwndariya (doza xwn) ya di malbatan de nagihin hev du.

Mijara anoy, li bajar Erzirom y herma Serheda Kurdistan diqewime. Li gor mijara anoy, ev byer pit ku II. Mehmd dest bi tunekirina mrn Kurdan kiriye hatiye. Mehmd Duwemn Osman, di bin nav xurtkirina Osmaniyan de, mr xaneyn Kurdan hem wran kir li na wana waliyn xwe bi cih kirin. Kurdan li hember v yek li ber xwe dan waliyn Osmaniyan nas nedikirin. Ji ber v j di v dem de oldarn Kurd bn peng. Mnak di anoy de x Hils efend heye. Ehmed Paay Laz rre ermezar dike, Kurdn ku hatine kutin weke ehd bi nav dike. Her wiha, bi rya anoy, nzkatiya dewleta Osman ya li hember and, ol baweriya Kurdan j nan dide.

EHMED LAZ KOMKUJIY KURDAN

Fgur sereke y piyes Pertew Beg 22 sal ye, di anoy de kincn Kurd li xwe kiriye. Pertew Beg kur xanedaneke Kurdan a 300 sal ye, temen w ne di qesir serayan de, li zozanan, iyayan konan de di ert mercn zor de derbas bye. Ji oldar Kurd x Hils ders girtiye, sengeleyek Kurd ji Serhed ye. Tev bav birayn w 40-50 Kurd li qontara zozann iyayn Serhed bi fermana Ehmed Paay Laz hatine kutin. Ereta Kurdan j bav Ehmed Paa kutine..

“MEZNAH LI KURDAN NAY!”

Di piyes de diyalogn mna “Meznah ji xortn Kurdan zde ye, li min t” hene. Ehmed Paay Laz dijmin ser Kurdan e. Bi ya w Kurd hov weh ne. Koeriya wan j naneya hovit nezaniya wan t. Ji ber w j zewaca kea xwe Nmet Xanim ya bi Pertew Beg re naxwaze bne bra xwe j. V yek wiha vedibje; “D dest ji sera xanedanan berde bie li konn Kurdan raze... Berm, bapr te bi dest wan hat kutin. Ez k me? Pertew k ye? Ez ro wezrek padah im... L ew Kurdek e...Kur segek devbixwn e... Asiyek e... Heydd e. Heta niha r xwna bav pve bi kar tnin. Li na bidim w, ez bisprim ax? Bila bisekitin.”

PLANA BERDAHA HEV A ERETAN

Mirov dikare di nava rzikn anoy de hewldann tunekirina mrn Kurdan n li Kurdistan xurtkirina desthilatiya li ser mrn Kurdan bibne.: “Gava erogol ser hilda, mirov Pertew Beg j bikuje, d ereta w j ser hilbide, ev yek nabe. Ev der snor e...Ez ji efendiyn xwe hn bme aramiya li ser snorn dewlet iqas girng in... Ger du eret bne ba hev d bibin hz.”Di hin rzikan de mirov dibne ku Ehmed Paay Laz, dixwaze eretn Kurdan ereta Karapapaklar a Tirkemenn li Qers berde hev; “Ez bi rya Fazil Beg agah ji Pertew Beg re binim. Qane bikim.... Bila ji ereta xwe re binivsne... Bila end siwaran bixwaze...Ez ser sib w j bigirim...Em bi hev re biin. Dikare bi siwarn ku ew dixwaze re b... Em di w dem de er siwarn erogol bikin... Ez di demek guncaw de zilamek amade bikim... D Pertew Beg bikujin… Em pitre bjin erogoliyan kutin... Bi v hincet eret li hember me ranabe d bi ser erogoliyan de biin. Ev yek d hzeke mezin bide me.”

PEYAMA JI BERHEM

Di dawiya piyes de Nmet Xanim dimire. Pit ku Pertew Beg v yek dibne, qm can xwe dibe.N Nmet di eva tar de siyek dibne dibje qey siya bav w ye ji tirsan dimire. Pit Pertew Beg dibne Nmzet Xanim mir, xwe bi xencera bi xemil nexn zvn dikuje.

Gava mirov li aliy civak y berhem dimeyzne, ji fgur nrnn anoy Nmet nunertiya kesn azadiy dixwazin dikin, l ji ber tirsa siya otortey dimire ev s j nunertiya dewleta Osmaniyan dike. Mirov dikare Pertew Beg Kurd ji du aliyan ve binirxne; A yekem mijara rast ye, ew xortek serhildr as y Kurd e. War w iyayn bi heybet n Kurdistan ye. Dn jiyaneke azad e. Sty xwe li ber desthilatiya Osmaniyan xwar nake, ji bo v j pir zde bedel dide. Mijara duwemn j; Kesayeta “Osmaniyn” N ye, nivskar endam v civata “Osmaniyn N” b v yek bi astiya sengeleyeke Kurd dealze dike.

Xemgniya dawiya v berhem, mirov bixwaze j nexwaze j Mem Zn tne bra me. Ebuzziya di mijara anoya xwe de pir serdest e. Di anoya xwe de cih dide cihn weke oregol, Elegez, Keleha Elejgir kevneopiyn Kurdan. Jixwe Kurdewariya xwe venare di saln 1900’an de dibje “Ez pir li ser v berhem xebitm. Bi taybet j gelek li ser devoka Pertew Beg xebitm.”

Di berhem de rola sereke daye Pertew Beg Kurd ku sembola azadiy ya li dij rejma zordar a Osmaniyan, v yek j Sultan Osmaniyan pir tirsand di w sal de Ebuzziya sirgun girava Rodos a li kleka Girava Grt kir. Ebuzziya li vir 3 salan di girtgeh de dimne di sala 1876 pit ku Sultan Ebdulezz ji text t xistin, ji girtgeh derdikeve t Stenbol. Li v der Kurdzade Ehmed Ramz nas dike. Jixwe endek ji berhemn Kurdzade Ehmed Ramiz di apxaneya Ebuzziya de tn weandin. Di sala 1900’an de Ebuzziya sirgun Konyay t kirin. Li ser v nivskar Kurd ku algir nbn b zde lkoln nehatiye kirin.-Konya

Navenda Lkolnn Stratejk a Kurdistan

www.navendalekolin.com www.lekolin.org -www.lekolin.net - www.lekolin.info

Parveke

TAGS(ETIKETLER):  

Bu Yazya Henz Yorum Eklenmemi.