Li Kurdistan Qiral Her Daw: x Mehmd Berzenc
Krdistan Tarihi ve Dili / 24 Mayıs 2011 Salı Saat 08:52
12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto
Herma Kurdistan x Mehmd Berzinc di saln er chan yek de, ji bo avakrina dewleteke serbixwe xebit.

Herma Kurdistan x Mehmd Berzinc di saln er chan yek de, ji bo avakrina dewleteke serbixwe xebit. Di roja 23’ Gulana 1919’an de li dij nglsan serhildan da destpkirin di drok de bo cara yekemn dewleta serbixwe ‘Hikumeta Kurdistan’ lan kir, xwe j qiral dewlet nan da. Serhildana li gelekek deran belav b.

x Mehmd Berzenc kur x Sed, Kake Ehmed x, x Marif Nody, x Hsa ya Kur Baba Al Hemedan ye. Berzinc di sala 1878’an li gund Berzince ji dayk bye. Pit ku bav w x Sed biray w x Ehmed di sala 1913 de bi git 50 kes ji aliy Osmaniyan ve hate kutin, Berzinc dewsa bav xwe girt. x Mehmd Berzinc yan j x Mehmd Hefd ji xn rya Qadir b, zimann Kurd, ereb, tirk, faris xwe dizan. Gelek helbest j nivsandiye.

Berzinc di saln er chan yek de, ji bo avakrina dewleteke serbixwe xebit. Bi v armanc, bi kurdn ran re tifaq dan li hember ngilz Ereban er kir. S caran dewleta serbixwe ‘Hikumeta Kurdistan’ lan kir, xwe j qral dewlet nan da. Berzenc destelatiya di bin saya ngilzan de nepejirand bi taybet zimandirjiya Major Soane ku dixwest hzn kurd mna mils ji bo xwe bi kar bne. Berzinc li hember rn ereb ngilzan heta sala 1932 li ber xwe da. x di 9’ Kewr sala 1956’ de ber dilovaniya xwe.

YEKEMN DESTHILATDARIYA X MEHMD BERZENC

Pit tkyn hilwena mparatoriya Osman, pl bi pl geln bindest li areya ser xwe digerin. Pit tkyn mrnina Baban di sala 1851’an de, carek din kurd karn bigihjin astek deshilatdayiy.

* Di roja 1’ mijdara 1918’an di merasmek git de ku li Berdek Sera ya bajr Silmaniy pk hat de, ji aliy Mcer Noyl ngilzan bi fermana Dadger git y Brtanya y Iraq Wilson ve x Mehmd Berzinc wek Desthilatdar Kurdistan hate hilbijartin. Brtanya ev ferman di 11’ mijdara 1918 bi awayek ferm belav kir.

L hin ser re derbas neb ngilz ji sozn xwe yn dabn kurda poman bn. Roja 23’ gulana 1919 serhildana x Mehmd Berzenc li dij nglzan dest p kir ev serhildana li gelekek deran belav b. Di encama er ‘Derbend Baziyan’de ji kurdan 300 kut 500 birndar bn, Berzinc j bi birndar dl dikeve dest nglzan. W ax Berzinc li bin kevirek mezin berxwedaniyek hja kir, loma nav w kevir kirin “Berd Qareman” (Kevir Qehreman) . Gelek lekern nglz hatin kutin, 4 Tank 19 alavn leker yn nglzan hatin ewitandin.

nglz di roja 22’ Trmeha 1919’an derebas nava bajar Silmaniy bn xirabeyek mezin pk ann. x Letf Hefd kur Berzenc di brann xwe de ku ji zar dev x Mehmd daxive, dibje: “ nglzan benzn bi la kurdn hatb kutin de kirin li ber av me ewtandin. Min nikar li ber xwe bidim min mudaxele kir. L pitre dest ji la hin kutiyn nehatbn ewtandin berdan.” Berzinc girtin rkirin Bexday sewq dadgeh kirin. Di roja 25’ Trmeha 1919’de Berzinc di dadgehek leker de ku hate dadgehkirin, bi wan du xalane hate tewanbarkirin:

1- Serhildan rabna li dij Birtaniya ya Mezin rijandina xwnek zde.

2- Daxirtina Ala Birttaniya ya Mezin hildana Ala Kurdistan li n w.

Di encam dadgeh de fermana darvekirin ji bo Berzinc x Muhemed Xerb re hat dayn. By ku di dadgeh de amade be ferman zindankirina ebed ji bo Mehmd Xan Hewram hate dayn. Fermana 3 sal girtgeh j ji bo Mehmd Xan Kan Sanan re birn. Ev j jiber v yek b ku alkarya x Mehmd Berzinc kiribn.

Ji ber domkirina alak nerazbna gel pit re cezay10 sal girtgeh li x Mehmd Berzinc x Muhemed Xerb hat birn ji bo girava Endaman ya Hindistan hatin drxistin, heyan sala li wder 1922’an li wir hatin hitin. Li dij v yek swareyn Kurda (pmergeh) er xwe y iyay dij ngilzan berdewam kirin. Di w dem de malbata Berzinc ji aliy nglzan ve rast ri neheq tn near man derbas Rojhilata Kurdistan dibin. Li w der j Simkoy ikak gelek caran alkary malbata Berzinc dike.

Bi v away di dewreya yekemn ya desthilatiya x Mehmd Berzenc 8 meh 3 heyv ji 1’ Mijdara 1918 heya 22’ Trmeha 1919’an dom kir.

DWEMN DESTHILATDARIYA BERZENC

Ber vegerandina x Mehmd ji bo Silmaniy, ngilzan desthilatiyeke ereb ya ajan girday li Iraq kiribn, l dizann, ku b razkirina Kurdan w dewleta Ereban bi ser nekeve. Di w dem de her ku di hrsa gel li dij nglzan zdetir dib. Ji ber v yek ew near man x Mehmd Berzenc ji Hindistan ji bo Kurdistan vegernin. Ev yek j bi 3 qonaxan pk hat:

1- Roja 27-28’ ileya 1922 Berzinc ji Hindistan ann Kuwt.

2- Roja 12-13’ Rezbera (lon) 1922 Berzinc ji Kuwt ann Bexday.

3- Roja 20-30’ Rezber 1922 Berzinc ji Bexday ann Silmaniy.

Tevgera ku di bin pengiya x Mehmd Berzinc de xurt bib. Li dij statkoparz, berjewendperest dagirkeriya Brtanya y Berzinc roja 31’ Rezbera 1922'de dewleta serbixwe ‘Hikumeta Kurdistan’ lan kir, xwe j qral dewlet nan da. Berzinc di Hikmeta Kurdistan de saziyn mr yn rvebirin, saziy xebat apmen, dibistanan arte saz dike. Salih Zek Sahbqiran Macd Mstefa wek Fermandarn leker wermend xwe destnan kir. Red Zek Kaban j wek nner tkeliyn derve y Hikumet hat hilbijartin.

Txb dewlet dikete Kurdistana Bakr, ango hem Bar Kurdistan dadigirt. Paytexta w Silman, Ziman ferm Kurd Nav art j ‘Arta Netew ya Kurd’ b.

A- Ava kirina saziyn mr yn rvebirin:

Nav Serokwezr Wezrn Hikumeta Kurdistan wiha ye:

1- Serokwezr (supa salar): x Qadir x Sehd Hefd

2- Wezr Navxwey Wezr Tenrst bi wekalet: x Mehmd Xerb

3- WezrAbor: Abdulkerm Elyas Alaka y (File)

4- Wezr Perwerde (Meharf): Mr lwa Mistefa Paay Yamolk

5- Wezr erih (ol) Dad: Mele Sed Kerklk

6- Wezr Gumirg :Ehmed Beg Fetah Beg (Hemd Sahbqiran y ahr)

7- Wezr Emin (asaya git): Seyd Ehmed Berzinc

8- Lkoler Git (Serperityar git y saziyn dewlet): Mr lwa Sedq Qadr Paa

9- Wezr Xizmetkirin (Nafhe): Mihemed Axa Abdlrehman Axa

B- Ala Hikumeta Bar Kurdistan:

Ala Hikumeta Baer Kurdistan, di w dem de bi van rengan b: Kesik di hindir w de bi gilover reng sor heb, di hindir reng sor de j heyveka sip heb.

C- Poste gihandin

Ji boy poste 2 corn pleh ap kirin, liser w de d xencer hebn (Hikumeta Bar Kurdistan) hatb nivsandin.

D- Saziy apeman:

Di orea Berzinc de gelek rojnameyn heftane mehane wek organa Hikumeta Kurdistan derketine wean kirine, mnak:

1- Bang Kurdistan: Rojnameyek zanist, civak edeb bye. Hejmara yekemn di 2’ tebaxa 1922 derketiye hejmar her daw di 8’ Ppera 1923 derketiye. Pa di sala 1926 de end hejmarn din j l hatine apkirin. Berpirsiyar xwediy rojnamey Mustefa Paay Yamolk bye.

2- Roj Kurdistan: Rojnameyek wjey, siyas civak bye. Hefte carek derketiye. Hejmara yekemn di 10’ Kewra 1922 derketiye ten 15 hejmar l hatiye apkirin. Jimara daw roja 3’ Adar 1923 derketiye.

3- Bang Heq: Rojnameyek siyas, edeb civak bye. Hejmara yekemn di 8’ Adara 1923 derketiye ten 3 hejmar l hatiye apkirin. Ev rojname di dema her tengas de di ikefta ‘Casane’ya Navey Surdaa Silmaniy derketiye. ‘Bang Heq’ di war drok de di tevgera kurd heya niha wek yekemn rojnameya ku li iy derketiye t zann.

4- Umd Istiqlal: Rojnameyek and civak bye. Her hefte carek derketiye. Hejmara yekemn di 20’ Rezbera 1923 li bajr Silmaniy derketiye. Heya hejmara 25 dewam kiriye.

E- Avakirina dibistanan:

Di Hikumeta Kurdistan de 4 dibistan hatin vekirin, mnak:

1- Dibistana Navend y Mehmd: 6 mamosteyn w hebye.

2- Dibistana seretay y Qadir: 3 mamosteyn w hebye.

3- Dibistana seretay y rf: 3 mamosteyn w hebye.

4- Dibistana seretay y Letf: 3 mamosteyn w hebye.

F- Avakirina Arta Netew ya Kurd:

Melk Hukimdariya Kurdistan ‘Arta Netew ya Kurd’ava kir. Ev arte pkhatiya w j wiha b:

1- Yekneyek n: Serok Erkan w Tofq Wehb b, ji 9 fermandaran pk hatb.

2- Ev 6 zabitn ku ji (Lv) mabn tevl arte bn.

3- Ev 5 zabitn ku ji Tirkan ch mabn vegeriyan ji bo nav Arta Netew ya Kurd.

Ji ber ku tevgera Kurd di gelek xalan de bi ya Brtaniyan nedikir sazmaniya dagirker nedipejirand ji mj ve Brtaniyan r birin ser dewleta Kurd erek tr bi xwn hovane pk hat. Balafirn Brtaniyan bajar gundn Kurdan dan ber gulebaranan. Bi hezaran mirovn svl hatin kutin bi hezaran kes hatin windakirin. Seranser bar b gola xwn.

Serokn Kurdan x Mehmd Berzinc, Simko y Shikak Mrza Taha y Nihr bn. Ji wan ten Mrza Taha hatin xapandin ri ser Rewandiz kir, ew bajar ku w dem dsa ketib dest Tirkan. L ria w di hewa de gelek Kurd hatin kutin. ngilzan dt, ku ewan nikanin zora Tirkan bibin nikarin Berzinc j bixapnin, dest bi planeke dij gel Kurd kirin. Bi sermriya ereb ya Bexday re daxweyaniyek derxistin, di biryar de gotin: “ Maf Kurdan di hevjn avakirina sermriyek kurd de di hindir snorn Iraq de heye. Herdu sermr hvdar in, ku Kurd di nava xwe de bigihin peymanek li ser rbaz sermriy li ser snorn, ku bo sermriya xwe divn.” L dsan j x Mehmd nehate xapandin seriy xwe ji ngilzan ji dvikn wan re danexist.

Berzinc tkiliyn xwe bi x serekn (i) re li bar Iraq bi taybet li Kerbela Necef xurt kirin, bi mebesta oreeka kurd ereb dij serdestiya ngilzan Bexday. Di w dem de j xwe amade dikir bo avtina ser bajar Kerkk. Bi ser de j tkiliyn xwe bi malbat serokn Kurdan re yn li Bakur Rojhilat Kurdistan fireh dikirin.

BERZINC JI RUSYA RE NAMEYA ALKARIY AND

x Mehmd Berzinc wek Melk Bar Kurdistan roja 30’ ileya 1923 nameyek bi Red Efend nuner w Arif Efend ji bo konsul Rusiya (Soviyet) y li Tewrz and. Berzinc di namey de dibje: “ Gel kurd daxwaza maf xwe ji Birtaniya kir. L ew bi rin hovane, bi top, balefir sipay ri welat me kir. Gelek dern me wran kirin. Ji bo me derket hol ku ji bil dewleta Rusiya y sosyalist t kesn din nikarin alkariy me bikin. Ji ber v em ji we daxwaz dikin ku traf bi Hikumeta me bikin… Pwstiy me bi ek heye ji bo ku em dijmin bitirsnin.”

Ev j bo ngilzan mna amadekirina serhildanek dij dagrkariy b, biryara tunekirina Berzinc dewleta w dan. Di Reemeha 1923’ de ji Berzic xwestin, ku bi xwe re teviya endamn hukmet xwe bne were Bexday. Berzinc guh neda xwesteka wan zanb, ku w bi dar zor bide grkirin ikandin. Hema di c de tkil li gel hzn Tirkan yn, ku li Rewandoz bn kirin. ngilzan 20 balafirn (Air Royal Force) andin ser Sileymaniy bo hilweandina baregehn dewleta kurd, l piraniya wan firokan di mij dmn de wenda bn. Di 3’ Adar 1923’de hzn xwe li gel balafirn (Air Royal Force) careka d andin ser bajr Sileymaniy bombe l barandin, ji bombeyn ku neteqiyane, yek 250 kg b.

Berzinc ji bajr derket serokatiya leker xwe bir ‘ikefta Casane’ya Navey Surda li bajr Silmaniy li w ikeft rojnameyek n y bi nav ‘Bang Heq’ derxist, t de banga chad berxwedana netew kir. Hzeka ngilzan bi top tang ber bi Koye (Koysenceq) n ya din j ber bi Rewandoz , bi mebesta tirk kurd bi hev re alkariy dij ngilzan nekin. Kolonl Ozdemir (Al efq), ku berpirsiyar hza tirk b li wir, di 22’ Avrl 1923 de ji Rewandoz vekiiya wilo Berzinc bi ten xwe ma. Li hember leker ngilz, leker Ereb n ku bi wan ve girday, Ca (Cerdevan), Axa maldarn dinn, ku ji ber hinde tin xwe yn kesan, bn dijminn gel xwe. Leker ngilz y frkir gelek ekdar hz, bi er pilan berxwedana kurd ikand, di dawiya meha Avrl de Rewandoz stand di 16’ Gulana 1923’de ket hindir Sileymaniy.

SIYEMN DESTHILATIYA BERZENC

Ji ber ku berxwedana netew ya Kurdan berdewam kir, ngilzan dev ji bajr berdan komtiya, ku dana bn n sermriya x Mehmd, di 14’ Ppera 1923’de ji kar derxistin. L ber ku ji Sileymaniy bi derkevin hinek guhartinn mr yn ji bo wan giring bn pkann. Teviya bajarn Raniya Keladize ji bakur, Qeredax Helbe ji bar, ememal ji rojava ji Silemaniy cuda kirin dan dest sermriya ereb ya li Bexday bo wan ajan dikir.

Ldana d ya, ku li pit x Mehmd ketiye ji dervey Kurdistan hat, di 22’ Trmeha 1923’de peymana Lozan giha biryarek, ku "Maf gel kurd di dewletek serbixwe de nne", ew maf, ku di peymana Sver (svres) de ber 3 salan di nav netewan de bi amadebna Tirkiye nnern Kurdistan hatib pejirandin. Ev biryar r da herdu dewletn Tirkiye Brtaniya Mezin Kurdistan li gor daxwaz berjewseniyn xwe parve bikin.

Di 16’ Gelawj 1923’de firokn ngilz careke d ri birin ser bajr Sileymaniy bombe bi ser baregehn Berzinc de barandin. Berzinc hzn xwe kiandin naveya Berzence pit re Penciwn ji wir de ri heyan tixbn Sileymaniy ann. Daw ji ber ku firokan gelek bombe barandin ser hzn w dij gel kurd ramyariya sohtina erd zeviyan, gund iyan derketib, x Mehmd Berzinc hz xwe kiand ji bo Qelaolan ji naveye arbajr herdaw j n Iran.

Di dawiya meha ppra 1924’de malbat Efsern Berzinc ji Parezan ve ber bi naveya Hewraman hatin veguhastin. Serok kurdan Berzinc leker xwe di 4 baskan de ber bi Silmaniy rkir. Serok hem hzan j Macd Mstefa b, 4 bask hzan j wiha hatbn belavkirin:

1- Hzeke Siwar bi sererokatiy Seyd Mhemed Cebar, ber bi Sengaw cebare ya Kerkk rkir.

2- Hzeke bi sererokatiy Kerm Beg Fetah Beg, ber bi Derbend Baziyan Naveya ememal r kir.

3- Hzeke bi sererokatiy Xelfe Yunis, ber bi arezr r kir.

4- Hzeke bi sererokatiy x Mhemed Seyde Bikol, ber bi Naveya Qeredax rkir. Heya k udi her al de ri dijmin bikin wan dorp bikin.

Hzeke Piyade j bi sererokatiy Abdullah Adl, Remz Abdulkerm Qeredax, Yunis Efend Hkmet Efend, li arbajr, arezr ber bi ‘Derbend Baziyan’ Naveya ememal r kir. Hzek din j di bin sererokatiy x Red Bax, li Naveya Serinar Surda bi alkariya Cafan li w der bi ch kir berpirsiyaretiya wan deran danedest wan. x Mehmd Berzinc j bi xwe li Naveya arezr dihat di, rew derketib avdr dikir.

L ngilzan ji Silmaniy xwe ber bi Kerkk pa ve vekiandin. Bi w away di meha Kewca 1924’de Berzinc carek din vegeriya Silmaniy bo cara 3’mn dest xwe dan ser ahnina xwe bizava xwe bo berxwedaneke mezintir kir. Berzinc biryara jbrn (hef kirin) j ji bo wan kurdan derxist ku bi nglizan re bn. Berzinc ferman da ku her kes poman be dikare vegere Silmaniy serbest e.

Di 16’ Mijdara 1925’de Koma Netewan snorn di nava Tirkiy Iraq de pejirandin bi w away Bakur Bar Kurdistan ji hev birn gel kurd ji hev cuda kirin. L berxwedana netew dij ngilzan sermriya Iraq berdewam kir.

Berzinc di Trmeha 1926’de dsa di snor re derbas dibe herma Pider hzn ngilz, Iraq Iran bi hev re dij x Mehmd er dikin, l nikarin zora w bibin. Berzinc firokvanek ngilz j xsr girt. L ji ber ku firokn ngilzan her dihatin ser bajr, hzn w zirar di dan wan. ngilzan ryn yn hatin li hzn kurd birb. Pols j n gerok li herm de belav kiribn.

Berzinc dt ku are nne li hember her 3 dewletan er bike. Jiber v yek r neda ku li ser daxwazn Tirk, Ereb Eceman Brtan komkujiya Kurdan bidomne. Cara yekemn b ku arta Brtanyay ekn kmyay li dij Kurdan bi kar dian. Loma di Berfanbara 1926’de, li gund Xormal li gel ngilzan rnit xebat diplomas da meandin. L dsan t feyde neb.

ngilzan ji w xwest, ku ew dev ji xebata siyas berde kurek xwe bine Bexday bo xwendin. Berzinc ev nepejirand bersiva ngilzan da got: “ Qedera min a xwey ji min re ne giring e, l ez nikarim bibnim, her tit ku min bo gel Kurd hv dikir jna xwe j re qurban kir wisa hilwee.”

ngilzan xwesteka x Mehmd n ramyar netew nepejirandin. Berzinc j berxwedana xwe berdewam kir di bin zora firokan de vekiiya Iran. Di saln 1927 1931 de , x Mehmd carna bi qehreman er dikir carina bi diplomas di ngilzan, l i caran wan daxwaza gel Kurd nepejirand.

Di Ppera 1930’de peymana ngilz- Iraq hat mohrkirin, a ku t de ngilzan serxwebna Iraq pejirand, l hem tit dewleta n xistib bin lepn xwe, ji boy ku Iraq mna biryargehek li ser rya Hindistan bihle.

Di 20’ Adar 1925’de x Mehmd Berzinc gelek daxuyan belavok gil kirin, t de xwe mna Qiral Kurdistan diyar kir daxwaza ‘Vna kurd ya serbixwe’ kir. Name ji boy Koma Netewan j daxawazn xwe bi r kirin.

x Mehmd er renzam (partzan) li rojhilat Sileymaniy, bakur Helebe, li Qeredax, Kifr heyan em Diyal er kir. Di gund Awbark de li bakur Tozxirmato hzn w yn neyaran bi hev n demeke dirj berxwedan kir li dawiy leker ereb y ngilz ikestin. x ber bi cih xwe li gund Pran di rojhilat Kurdistan de . L gava bihst ku w leker Faris j ji pa ve li w bide, s rojan bi ngilzan re danstandin kir.

Berzinc li hember rn ereb ngilzan heta sala 1932 li ber xwe da. x di 9’ Kewr sala 1956’ de ser dilovaniya xwe.

Di dawiy de, di 13’ Glana 1932 de xwe da dest ngilzan li penahiy jiyana xwe bi birbn belengaz borand, heyan 9’ Kewr sala 1956’ li Nexwexaneyek Begdad ser dilovaniya xwe. Gora w ann li mizgefta Gewre ya Silmaniy li kleka bapr w Kake Ehmed x e.-ANF

Serbaz Syamend/Abdullah Ramazan

Navenda Lkolnn Stratejk a Kurdistan

www.navendalekolin.com www.lekolin.org -www.lekolin.net - www.lekolin.info


Parveke

TAGS(ETIKETLER):  

Bu Yazya Henz Yorum Eklenmemi.