Gelo Karektern Elfabeya Kurd Km n?
Krdistan Tarihi ve Dili / 08 Mayıs 2011 Pazar Saat 16:58
12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto
Ji beriya niha Emerk Serdar hevpeyvnek bi ANF re kir diyar kir ku di ziman Kurd de tpn Kurd nikarin ji hem dengn Kurd rave bikin v yek r li ber gotbjan vekir.

Ji beriya niha Emerk Serdar hevpeyvnek bi ANF re kir diyar kir ku di ziman Kurd de tpn Kurd nikarin ji hem dengn Kurd rave bikin v yek r li ber gotbjan vekir. L ev ne gotbja yekem e. Ev gotbj hema bje ji saln 1900 ve dest p kiriye. Cara yekeme ku ziman Kurd ew qas t xwendin dilsoziya bi Kurd r zde dibe. Derbar kmbna tpn ziman Kurd de ANF ser li nrnn pisporn Kurd da.

Emerk Serdar derbar v mijar de wiha gotib; “Alfabeya ziman me hn nehati sererastkirin. Gelek zimanzan jimara tpn me cda-cda nan didin ew hn nehatine ser hizireke git. Di hla rziman de j cdah hene. Di ziman me de gelek deng hene, l nann wan di alfabeya me ya latn de tune ye.”

L Serok PENa Kurd Zerdet Haco Serok Ensttya Kurd ya Stenbol Sam Tan gelek rewembrn Kurd li hember v yek derdikevin diyar dikin ku alfabeya Kurd ya ku Celaddet Bedirxan dan (her end kman tde hebe j) d hatiye rewek wisa ku bikaribe hem dengn Kurd rave bike. Ji Radyoya Deng Emerkay Robn Rewan algir guhertinan e Zimanzan Kurd Ezz Cewa j bi awayek radkal diyar dike ku div Alfabeya Kurd were guhertin. uyor.

DIV ALFABEYA KURD B GUHERTIN

Zimanzan Nivskar Ezz Cewa: Zimanzan Ezz Cewo v yek wiha rove dike; “ro li ser astn cuda- cuda di derbar pirsgirkn bingehn n ziman Kurd de goftgoyn cihreng pk tn. Ew goftgo heya radeyek pirsgirkan destnan dikin, l pir caran j ew btir ji xwe ra pirsgirkan tnin, ew pirsgirk j ne anegor qann normn zanista di derbar zimn de tn nirxandin.

Ya din pirsa alfab rzimana kurd ye di nav v arevey de j- pirsa Mr Celadet Bedirxan.

Her weha transkrptsonn (tpveger) wan n li ser bingeha tpn latn hene. d ji zva di nav zimanzaniy de hatiye pejirandin, ku ji bo lgernn zanist tpvegeriyn w reng bn bikarbnin. Li ser v riy ji bo v armanc alfabyeke wisa ji bo Bedirxan Mezin pergaleke pkann bye. Ew j, dema ew alfab amade kiriye, merc derfetn w dem yn teknk hildaye ber avan. w dem j merc derfetn teknk pir bi snor bne.

Ji bil v dervey v di chan de zimanzaniya git (linguistic) p ketiye, di droka w de gelek pisporn navbilind hebne (Vilhlm fon Hmboldt, d Sosyr, Ysprson, Maks Mylr, My, Hybman, Spr, mdt, Trbtskoy, Oratorsk y din), l dsa j zimanzan di ciy xwe de nesekiniye nasekine j.

L h j ew gelana anegor pvenn zanista di derbar zimn de rzimann xwe p dixin guhartinan dikin. Her weha di dema Sovt de di nav sstma Akadmiya zanist de kurdzan , bi taybet j, zimanzaniya kurd pket ye. Zimanzann sovt mraseke mezin li d xwe hitine: Qanat Kurdo, erkez Beko, sahak Tskrman, Yliya Avalan, Kerm Eyb, rada Smrnova, Zer Ysbova, Rslan Tsabolov yn din. pirs pirsgirkn sereke yn rzimana kurd j ji alfaby destpka xwe hiltnin.

Eger di w alfaby da, ya ku di Yektiya Sovt de li ser bingeha tpn latn hatib amdekirin (Ereb emo), end tpn zde hebn, l alfabya ku Bedirxan amadekirye, di w de pnc tp tr nakin. ev j ji hlek va nivs saziya ferhenga ziman kurd nivkan lewaz dike, l ji hla din va xwendina kurd ya rast dijwartir dike

Wek ku t zann, di zimn de ew deng div bibin xwed tp, n ku, dema di p`eyv de bi tpeke din tn guhartin, wateya w peyv t guhartin, ango ew dibe peyveke din, an j bwate dibe. Dengn weha di zimanzaniy de fonm (navdeng) tn navkirin.

ker- ker, ber- ber, bir- bir, girik- girik, ro- ro;

par- par, p- p, pa`- pa;

Eger alfabya zimanek li ser pirnspn zanista di derbar zimn de wisa hatibe sazkirin, ku her navdengek xwed tpek be, w dem hem xwendin nivsandina w ziman hsatr rasttir dibe, hem j qannn zimn n hindurn bin p nabin.

Serok PEN’a Kurd Zerdet Haco: : Ez di w baweriy de me, ku ji bo qonaxa niha alfabta Mr Celadet Bedirxan ji bo Kurmanciya Bakur cih gitiye.

Ji me hemyan re diyar bye, ku er rast e, ne hem dengn Kurmanciya Bakur bi alfabta Mr Celadet Bedirxan hatine nankirin, bel kontekst biryar dide em b dijwar dikarin nivsn bi v alfabt -nivskar ji kjan devera Kurdistan be j- xweik bixwnin tbigihin.

Ez bawer dikim, ku gengeiya li ser v mijar ji bo v qonax ji bo Kurmanciya Bakur tij genge bye dem hatiye, ku em ser xwe bi pirsn din n lingustka kurd binin, bo mnak mijara diyalektolog.

WEK ZIMANEK ZIND, KURMANC J HER DEM DI NAV GUHERN DE YE

RADYOYA DENG EMREKA BEA KURD ROBN REVAN: Bi dtina min keya Kurdan ya alfab ne gelek mezin e. Alfabeya Celadet Bedrxan li nav zimn ch xwe girtiye ji aliy piraniya Kurmanczaran ve t karann.

L, div em jibr nekin ku ziman titek zind ye tim li gor guhernn chan li gor pdiviya qisekeran diguhere. Ten zimann mir yn wek Htt, Sumer hwd. naguherin jiber ku qisekern wan nemane.

Wek zimanek zind, Kurmanc j her dem di nav guhern de ye bixwaz, nexwaz ew j diguhere guhern titek pir xwezay krhat ye. ert mercn serdema amadekirina alfabey serdema me ya teknoloj nternet ne wek hev in. Titn ku w gav nedihatin zann yan j ne hewce bn, pir normal e ku di jiyana me ya royn de peyda bin.

Div, em bi awayek nerm maqulane nzk zimn bibin alfabeta xwe li gor hewcedariyn ro n bikin. Ez bawer dikim ku eger Mr Celadet niha sax bya, w j bi v yek qayil bibya. Rz hezkirina me jibo Mr Celadet gelek e ez ji kann zanna w guman nakim. L, di heman dem de bawer dikim ku di alfabeya w de hn guhern pdiv ne.

Wek mnak:

Tpn dudeng wek , k, p, r and t hem nerm tne levkirin, hem j req (hik) dive ev di alfabeya de were nan dan. Div em bnin bra xwe ku hem Kurmancaxf bi zikmak ziman xwe dayik nizanin d re destbi hnbna w dikin. Jibo zarokn Kurd ku li dervay welt dijn ziman xwe fr dibin cih nekirina wan tpn behskir dibe areyeke girng.

Her wiha, gelek kesn biyan (taybet li Amerkay) hene ku hn Kurmanc dibin gelek dijwar dibnin ku ev tpn navbor ji hevdu nayn cih kirin. Ev yek dibe astengek mezin li ber wan.

Dsa, tpn wek e, h x j xwediy dengn cih ne, loma dive ev cudabn j di nivsn de were nan dan.

Nivskar hja, Baran Rizgar di berhemn xwe de bi kiandina xeteke cihbna dengan aret dike bi dtina min j ev yek di ch de ye. Div hejmara tpn Kurd wek niha 31 bin l dive dengn cih di nivsn de bi awayek ekere werine cuda kirin.

end xaln din j hene ku hewcey nqa guhernn n ne l ez naxwazim gotinn xwe dirjtir bikim. Di dawiy de gotina min ev e ku div em xwed li ziman, alfabe rewenbrn xwe derkevin. L, di heman dem de bizanibin ku wek zimann chan Kurmanc j diguhere ew j hewcey guhern ye, taybet di ware peyv qayideyn n de.

Div em ba bizanin ku bi qas ku Celadet Bedirxan serbilindiya me ye, Ereb emo j ronahiya ziman me ye her di j gelek xebatn hja jibo v ziman kirine.

SEDEM GOTBJAN PAREBNA KURDAN E

Serok Ensttuya Kurd ya Stenbol Nivskar Rzimana Kurd Sam Tan: Nqan der bar alfabeya kurd de ji mj ve di nav zimanzan lkolnern kurd de hene. Ev rew hinek tkildar parebna kurdan ziman kurd ye. Xebatn li ser alfabeya kurd ya latn, ji s navendan hate meandin; am, Ermenistan Bar Kurdistan, ji ber mecrn siyas derfetn pkanna xebateke hevpar nebn. Kurdn bar z dest ji alfabeya latn vekan, xebatn li Ermenistan am ji du milan ve hatin meandin.

ALFABEYA HAWAR JI ALIY PIRANIYA KURDAN VE T BIKARANN

Ji van her du xebatan a kurdn Sovyet zde teng herm ma, l xebata Celadet Bedirxan, nemaze pit gebna tkona bakur Kurdistan belav b cih xwe girt. Ligel ku hinek kmasiyn w hene j alfabeya Hawar ro ji hla piraniya kurdan ve t bikarann.

Li Bakur Kurdistan nqan li ser alfabey di saln 90 hatin kirin bi daw bn. d km kes meseleya alfabey nqa dikin. Li gor baweriya min nqaeke wiha d ne pwst e. Jixwe alfabeya tu ziman ne tekz e tu alfabe nikare hem dengn di zimanek de nan bide. Heke em bibjin bila alfabeya me hem dengn di ziman me de nan bide div hejmara tpn kurd ji 40 zdetir be. L titek wiha ne pkan e. Lewre j ez dibjim, alfabeya Hawar cih xwe girtiye tra ziman me j dike, ne pwst e ku nqaeke bi v reng bikin.

TPN C. BEDIRXAN AMADE KIR TR NAKIN

Helbestvan Bariye Bala: Wek helbestvanek, ez j bi Emerk Serdar re hemfikir im. Rast ew tpn C. Bedirxan ji bona ziman kurd amede kiriye tra bikaranna peyivn kurd nake. Ez dikarim mnaka wiha bidim; “mer ” a canawer e, “mer” amr kolandin ye. Ev peyivana b bhnok wek hev tn xwendin herd j wek hev dibe amr kolandin. Peyiva “ker” an “ker” b bhnok ji hev nikare b t derxistin. Peyva “tu” “tu” j wek mnakn nikare b bhnok jihev b cudakirin. Mnakn bi reng pirin. Ji bo w j pniyar min j weke em alafba 1920 Amakulov amlov diyarkiribn esas bigirin, bes ser bingeha tp latin.

DIV MIJAR JI N VE B GENGEEKIRIN

Helbestkar Nivskar Newaf Mro: Ev mijareke li gor ditina min j grng e. Em dizanin li ser mijara zimn welat serbixwe beek ji hatina xwe ji bo hsankirina zimn terxan dikin. L em dizanin ziman kurd hj ji bo xelk me,ango ji bo kurdan bi xwe lukseke. Chendku ziman nebe ziman ferm y perwerd,dibe y bkr mixabin.

Helbet ez j di w dtin de me, ku ji n ve ev mijar bte gengeekirin. Her chend keda nemir C.Bedirxan cih rzgirtin ye j,l pwiste Elfabeya kurd ji nve di ber chava re were derbaskirin.

Ez ne hew ji bo dengn km,yan j tpn km,wsa j,ji bo hsan kirin herkandina nivis xwendin ji nve di ber chava re were derbaskirin.

Ez hvdar im ev mijar di nava zimanzan hndkara were gengeekirin, biencamkirin.

TPN KURD TRA HEM DENGAN DIKIN

Ji Stenbol Rojnamevan Nivskar Salih Kevirbir: Bi ya min tev ku di bikaranna end dengan de pirsgirk aloz hene j, alfabeya kurd tra hem dengn ziman kurd dike. Jixwe ji roja ewil heta niha alfabeya kurd ya latn ku daner w celadet bedirxan e, bi veguhernan heta roja me ya royn hatiye.

Di destpk de em di berhemn bedirxaniyan de dibnin ku hinek tp bi awayeke din hatine bilvkirin. Bo nimne, di wan berheman de peyva “kurd” wek “qurd”; peyva “kurdistan” wek “qurdistan” hatiye nivsandin. L bere bere ev vegotin guheriye teeya xwe ya royn wergirtiye.

Helbet alfabeya kurd-latn ya Ereb emo sahak Maroglov Asr ku di sala 1929-an de hatiye tekzkirin di ser de rojnameya “riya teze”, tevahiya berhemn kurdn me yn kafkasyay p hatine nivsandin j, xwediy rol girngiyeke mezin e. L bel nay w watey ku ew alfabe bibe alfabeya bingehn a kurd.

Jixwe ji dvla gotina; “div filan alfabe, rabe bvan alfabe bikeve na/cih w”, div di nav wan alfabeyan de standardbnek were peydakirin.

Lewre j bi ya min heke di v war de standardbnek were kirin, div ev standardkirin, kamilkirin tekzkirin li ser alfabeya bedirxaniyan were kirin.- ANF

Rahm Yagmr

Navenda Lkolnn Stratejk a Kurdistan

www.navendalekolin.com www.lekolin.org -www.lekolin.net - www.lekolin.info


Parveke

TAGS(ETIKETLER):  

Bu Yazya Henz Yorum Eklenmemi.