Belgeya serhildan xiyanet: 'Mesail-i Muhime-i Kurdistan'
Krdistan Tarihi ve Dili / 11 Ocak 2011 Salı Saat 11:31
12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto
Pirtka Lkolner Nivskar Kerem Soylu ya li ser belgeyn Osmaniyan n di dema Bedirxan Beg de ku rayedarn w dem yn Osman ji hev re

Pirtka Lkolner Nivskar Kerem Soylu ya li ser belgeyn Osmaniyan n di dema Bedirxan Beg de ku rayedarn w dem yn Osman ji hev re nivisandine ji nav weann Ensttya Amed derket. Pirtka bi nav 'Mesail-i Mhimme-i Krdistan' ku 400 belgeyn ferm di nava xwe dihewne, radixe ber avan ka dewleta Osman awa kurd bi kurdan dane kutin er birakujiy di nava wan de belav kiriye.

Lkolner Kerem Soylu ku 15 sal in xebatn xwe yn akademk di bin ban Ensttuya Stenbol de dimene, di encama xebatn 7 salan de pirtka xwe ya nav "Mesail-i Mhimme-i Krdistan" l kir weand. Pirtka ji aliy Ensttya Amed ve hate weandin ji belgeyn di navbera saln 1840-1847' yn di dema Bedirxan Paa de rayedarn dewleta Osmaniyan n li Kurdistan ji hev re nivisandine pk t. Gelek belgeyn di pirtk de cih digirin j bersiv nameyn Bedirxan Beg ji qadirn w dem yn Osmaniyan re nivsandine. Pirtka ku 400 belgeyn ferm pk t, der bar pirsgirkn w dem yn kurdan de, serhildann mezin bik n mrn kurd li hember Osmaniyan dane destpkirin de agahiyn girng berfireh hene. Pirtka 1120 rpel e piran der bar poltkayn Osmaniyan n ku kurdan bi kurdan didin kutin, di bin nav ol de dijminahiy dixe nava kurdan serhildann kurdan n li hermn Botan Amed, Colemrg, Wan, M Bedlis de agah dide. Balk e ku behsa van deveran wek 'Kurdistan' t kirin.

'Osmaniyan bi dnamkn civaka kurd lst'

Di pgotina pirtk de nivskar Soylu der bar v xabata xwe de agahiyn girng dan wiha got: "Di saln 1840'an de li Eyaletn Erzirom, Erzingan, Drsm, Svas, Mere, Melet Dlok kurdan gelek caran ser hilda di navbera Dewleta Osman kurdn van devaran de nexwe rdan van byeran j cih xwe di belgeyan de girtiye. L dema behsa van devaran t kirin peyva 'Kurd' 'Kurdistan' nay bikarann."

Soylu diyar kir ku zihniyeta der bar pirsgirka Kurd de ya ro li Tirkiyey by bingeha xwe ji Osmaniyan digire wiha p de : "Nrna Osmaniyan di avabna zihniyeta niha ya dewleta ferm ya tirk de pir diyarker e. Mirov di van belgeyan de dibne ka Osmaniyan awa bi dnamkn civak, ol ert yn kurdan lstine." Soylu sedema terchkirina nav 'Mesail-i Mhimme-i Krdistan' j wiha vedibje: "Belgeyn ku min bi dest xistn hem di arva dewleta Osmaniyan de bi w nav hatine qeydkirin. Wateya w nav 'Meseleyn Girng n Kurdistan' ye. Lewre j min ev nav terch kir."

Poltkaya nehatiye guhertin: Kurdan bi kurdan bide kutin!

Belgeyn ku hatin weandin de gelek aliyn der bar Mr Bedirxan de yn nayn zann j ron dibin. Nzkahiya Dewleta Osmaniyan a ji bo kurdan j bi hem aliyn xwe bi belgeyan akera dibe. Dema mirov belgeyan dixwne bi rehet dibne ku di navbera poltkayn niha tn meandin yn w dem de ferqeke mezin tune ye. Hin rbazn poltk n w dem li hember kurdan dihatin bikarann ev bn; ikandina kurdan bi dest hev, lstna bi hestn ol yn civak, bikaranna mirn kurd li hember hev, bikaranna terqeta Nexebendiyan li hember mrekn kurd, bi pere meqaman kirna hin axa began bikaranna wan li hember serhildanan. Her wiha ev belge bi naveroka xwe d nqaeke n di war bra drok ya Kurdistan de bide destpkirin.

Di bareseriy de bandora kevneopiya Osmaniyan

Pirsgirka Kurd a ku bi avakirina komar ji Osmaniyan derbas dewleta Tirkiyey b heta ro j bareser maye. Bi belgeyn ku Soylu di pirtka xwe de weandine, mirov dibne ku kevneopiya ferm ya Tirkiyey bingeha xwe ji poltkayn Osmaniyan n w dem digire. Ziman, nzkah poltka rayedarn dewlet yn w dem yn niha pir nz hev in. Bi van belgeyan t dtin ku poltkayn di sedsala 18'emn 19'emn de li dij kurdan hatine meandin rewa abor-civak ya kurdan hatine guhertin. Her iqas bi dest rayedarn dewlet ve j hatibin nivsandin, dsa der bar jiyana civak ya kurdan a w dem de ev belge derfetek xurt didin lkolnern xwed mereq.

Belgeyn aliy kurd km in

Di pirtk de belgeyn Dewleta Osman yn ferm cih digirin, l belge, nrn nivisarn mrn kurd n ku ser li hember Osmaniyan rakirine cih nagirin. Ji ber v yek j Ensttya Amed ya pirtk weand li ser mijar ev rove kiriye: "Em nizanin ka mrekn kurd n li dij dewlet di nava berxwedan de bn, rew awa dinirxnin bersivn awa di nava xwe de didin van poltkayan. Lewre j ev berhem bi ten belgeyn ferm, ango nrna ferm ya dewleta Osmaniyan tne ziman aliy kurdan km maye. Em bawer dikin ku rojek d belgeyn di navbera kurdan de hatine nivisandin j derkevin hol. Wek t zann pit Mr Bedirxan li hember Osmaniyan serhildan da destpkirin, ew hate girtin. htmaleke mezin ew nivsn ku ji hzn xwe re andine di arva w de bn ev arv j ketiye dest dewlet. Dibe ku Bedirxan Beg beriya ku b girtin arva xwe teslm hin kesan j kiribe. Bi hviya ku rojek d ev yek j ron bibe."

Byera Keleha Xoeb

Di nameyeke Muir (General) Erzirom Hall Kamil di 16' qanna 1841'an de ji Bedirxan Beg re and de ji w t xwestin ku bi arta xwe re bie Keleha Xoeb serhildana Xan Abdal Xan Mehmd li hember lekern Osman daye destpkirin, tepeser bike Xoeb ji herdu birayn Xan bistne. Li ser v yek Mr Bedirxan bi arta xwe re die Xoeb pitre vedigere Cizr. L v car Hall Kamil nameyek ji xelef (berpirsyar) xwe Hafiz Paa re dine wiha dibje: "Bedirxan Beg ku Xoeb, keleh ji Xan Abdal Xan Mehmd nestand ji bo ku xwe li herem bike hz bi wan Mr Hekariy Nasrullah Beg re li hev kir vegeriya Cizr." Li ser v diay Bedrxan Beg nameyek ji Waliy Amed re dine heqaretn giran li Nasrullah Beg, Xan Abdal Xan Mehmd dike girdana xwe ya bi Osmaniyan re tne ziman. L balk e ku pit Bedirxan Beg ser li hember Osmaniyan radike, ziman xwe y li hember rayedarn Osman tj dike di belgeyan de diyar dibe ku fermann Osmaniyan j yn der bar Bedirxan Beg de dijwar dibin.

Ji pirtk belgeyeke balk

Her wiha nameya ku Waliy Musil Mehmed Abduhu di 2'y Cotmeha 1843'yan de ji Pedah w dem re and wiha ye:
"Qableya Tayar (Tiyar) ku bi qas 40- 50 hezar kes in li iyayn bilind n di navbera madiye, Wan Colemrg wek ervan dijn van demn daw bi hin ke ednezyarn ewrop re danstandina xwe zde kiriye. Her wiha dreke mezin gelek ode ava kirine. Ev kom her die tkiliyn xwe yn bi ewropiyan re zdetir dikin. Bedirxan Beg arta xwe and ser v kom, hem ceza kirin dra ku hatiye avakirin j hilweandiye. Lewre j min bihst ku der bar Bedirxan Beg de li ser v meseley hin gazinc gil hene. Heke gazinc ji ber v yek bin, titn ku Bedirxan Beg kirin rast in. Hvdar im ku ew titn ku xeternak in di demeke kin de d bn sererastkirin.

Ferman a Pedah min e

2 Cotmeh 1843 / Waliy Musil Mehmed Abduhu."

Tayp Temel

Navenda Lkolnn Stratejk a Kurdistan

www.navendalekolin.com www.lekolin.org -www.lekolin.net - www.lekolin.info
   

Parveke

TAGS(ETIKETLER):  

Bu Yazya Henz Yorum Eklenmemi.